ВАСИЛИЙ ОХЛОПКОВ-ТЫА УОЛА: КҮҺҮҤҤҮ ТОҤОККО (Кэпсээн)

(Дьиҥ олохтон)

Бу түбэлтэ Сахабыт сиригэр, киэҥ-нэлэмэн алаастардаах Илин Эҥэр биир оройуонугар буолбут. Төһө да сыл ардаҕа-хаара үллүктээн аастар, онно сылдьыбыт, турууласпыт дьоҥҥо ол тыҥааһыннаах, күчүмэҕэй күннэр өйдөнөн кэлэ турар буоллахтара. 1977 сыл сайыныгар, Илин Эҥэр оройуоннарга улахан кураан туран, ону эбии сытыырҕата аһыҥа үөн оту төрдүттэн сиэн, сүөһүнү кыс таһаарар уустук буолбута.

Урукку өлгөм оттоох ходуhалара кураанаҕынан көрөн, киэҥ сыһыыларга бугултан эрэ өндөс биирдии-иккилии кээһиилэр чөкөһөн тураллара. Оттон атын күрүөлэр кураанах иҥнэспиттэрин тыа киhитэ көрөрүгэр ыарахана. Сопхуос дьаhалтата олохтоохтору кытта сүбэлэһэн, атын оройуонтан сир бэриһиннэрэн оттуурга толкуйдаммыттара. Ол курдук Амма Эбэни туораан, Уус Маайа оройуонун Нуотара үрэх тардыытыгар көлө-илии звеноларын тэрийэн оттоппуттара. Аны ол оту тиэйэргэ, кыһыҥҥы суоллара хас да үрэҕи туоруурдаах, онтон да атын элбэх иирбэ-таарба уустуктардаах этэ. Онон арыый судургу буолуо дуу диэн субан уонна ыччат сүөһүлэри кытта тиҥэһэлэри от оттоммут сиригэр, Нуотара үрэх бэтэрээ өттүгэр илдьэн кыстатарга быһаарыллыбыта. «Карл Маркс» диэн бөдөҥсүйбүт, түөрт отделениелаах сопхуос онон уустук уонна бэйэтин кэмигэр кытаанах дьыалаҕа ылсыбыта.

Сопхуос салалтата эрдэттэн былааннаан, икки тутуу биригээдэтин ыытан кыстыкка үс улахан хотону уонна сүөһү көрөөччүлэр кыстыыр дьиэлэрин туталларыгар сорудахтаабыта. Урут баар буола сылдьыбыт аҕыйах дьиэлээх дэриэбинэттэн орпут өтөхтөрү өрө тардан, оhохторун хос тутан, түннүктэри таастаан, үлэ бөҕөнү көрсүбүттэрэ.

Иннилэригэр тугунан да боруостаммат соп­хуос баайын кыстык сирдэригэр этэҥҥэ тиэрдэр уустук боппуруос турбута.

***

Эрдэттэн дьаhаммакка, арыый хойут саҕалаан, ол атын оройуоҥҥа кыстыкка барар сүөһүлэри мунньан, уһун айаҥҥа бэлэмниирдии туруктарын көрөн, сүөһү ыарыытыттан быһыы оҥорон, эмтээн-томтоон кулгаахтарын кэтэҕэр нүөмэрдээх тобуруо туруоран өр хомуннулар.

Өссө биир сөптөөх дьаhаныы, атын-атын нэһилиэктэр сүөһүлэрэ булкуллубатыгар туһуланна. Ханнык отделение сүөһүтэ буоларын чопчу быhаарарга муостарыгар уонна кутуруктарыгар түөрт араас өҥнөөх өрбөҕү хам баайталаатылар. Суот-учуот туохха барытыгар баар буолуохтаах. Сорохтор ордук эрэллээҕин талан, алтан тимиртэн быhыллыбыт икки буукубаны, кытарыар диэри ититэн баран сүөһүлэрин буутугар бэлиэ түһэрдилэр.

Сүөһүлэри харантыыҥҥа сытыарбыттара нэдиэлэ курдук буолла. Сотору айаҥҥа турунар хамаанда бэрилиннэ. Бу уhун сындалҕаннаах айаҥҥа баҕа өттүлэринэн тылланан барааччылар суохтара. Сопхуос түөрт отделениетыттан барытыттан отут биэс киhи хомуллуохтааҕа өр быhаарылла охсон биэрбэтэҕэ.

Сүөһү үүрбэтин ыраах айаҥҥа илдьии киһи эрэ тулуйбат үлэтэ этэ. Онон салалта быһаччы: «Эн бараҕын!» – диэн мас-таас курдук дьаһайталаабыта. Онуоха бастакынан көмүскэлэ суох тулаайахтар, олор истэригэр уон сэттэтигэр сылдьар Сэмэн Атласов диэн тулаайах уол түбэспитэ. Кинилэри таһынан эдэр саастарыгар сыыһа-халты үктэнэн хаайыы дойдуламмыттар, хара балыырга түбэһэн түрмэҕэ түбэһэн тахсыбыттар барар буолбуттара. Итиниэхэ эбии түптээх олоҕо суох муор-туор дьон, ускул-тэскил сылдьааччылар сүөһүнү күөйсэр-хаайсар сорудаҕы сүкпүттэрэ. Маны таһынан Сэмэн, Вася, Егор уонна Петр диэн олох эдэр хомсомуол уолаттар бааллара.

Хойукку күһүҥҥү күн тымныыта дьыл сыыйа кыһын диэки сыҕарыйан эрэрин биллэрбитэ. Оо, муҥ саатар арыый эрдэ, нэдиэлэ иннинэ хомунан айаннаабыт да буолбатахтарыан…

Бастакы хонуктарыгар биир кыра, төгүрүк алааска кэлэн, тохтобуллуур буоллулар. Борук-сорук сатыылаан турара. Аны сүөһүлэр төттөрү, дойдуларын диэки күрүөхтэрэ диэн харабыл-манабыл бөҕө олохтоммута. Барыта төбөнөн аахтахха биэс сүүс сүүрбэ сүөһү – биир сопхуос сүдү баайа, сопхуос эрэ буолуо дуо, дойду баайа буоллаҕа…

Илдьэн иһэр сүөһүлэрэ үксүлэрэ холмогуор боруода ынахтар этэ. Ыччат сүөһүнү биэрбиттэрэ буоллар дьэ эбии уустуктары көрсүөхтээх этилэр.

Сүөһү кутуругар бааллыбыты устан быраҕа сатыыр идэлээх эбит. Хайдах устарын көрдөрбөт. Өҥнөөх тэрэпиискэни кулгаах оройун тэhэн баайар буоллулар. Ону сэрэйбит сүөһү туттарбакка куота сылдьар буолан, ол эккирэтиитигэр күүс-сэниэ эстэрэ.

Сарсыарда халлаан сырдаабытын кэннэ, айаҥҥа турунуу буолла, күргүй-көбүө алаас иһин толордо. Тымныыга көһүйэ тоҥмут сүөһүлэри талаҕынан быһыта курбуулаан уһун айаҥҥа туруннулар.

Киэhэ халлаан лаппа хараҥарыыта ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбоммут Амма Эбэлэрэ чугаhаабыта билиннэ. Хаамыы-симии да түргэтээтэ. Сүөһү төһө да үүрүллэн, үтүрүллэн истэр, кыстыы тиийэр сиригэр тиэтэйэргэ дылы этэ.

Сүөһүнү үүрэн иһээччилэр Эбэлэрин биэрэк үрдүттэн соhуйа, дьулайа көрдүлэр. Дьыл баччатыгар уу аччыгый буолуохтааҕа, оттон кинилэр иннилэригэр Амма хаата туолан, тобус-толору нэлэһийэ сытара. Уҥуоргу биэрэк тумарыкка көрдөххө иэнэ эбии кэтирээн көстөрө. Бачча кэтит Эбэни хайдах туоруубут, сүөһүлэри хайдах туоратабыт диэн санаа барыларын мунаарпыта.

Тохтуур сирдэриттэн чугас, күрүөлээх бурдук бааһынатыгар сүөһүлэрин киллэрэн хаайдылар. Бурдук хомуллан, соломото син баар, онон-манан өрөһөлөнө сытара көстөр. Дьон ортотугар бас-көс киhилэрэ Миитэрэй, биэс уон биэс саастаах да буоллар, билигин да тэтиэнэх, эдэрдэри кытта тэҥҥэ сылдьыhар, бөҕө-таҕа көрүҥнээх, ким да буол, уопсай тылы була охсор, үйэтин тухары сылгы көрүүтүгэр сылдьыбыт, этэрээт хамандыыра: «Хара уу бөҕө кэлбит. Эбэ урут маннык киэҥ буолбат этэ, арыый эрдэ кэлбэккэ, манна уhуур буоллубут быhыылаах…» – диэтэ. Икки киhини үс солуурга чэй өрөллөрүгэр сорудахтаата. Итиэннэ илдьэ сылдьар атыгар от сиэтээри, сири-дойдуну көрөөрү, кэлэн иhэн бэлиэтии көрбүт алааhын диэки сикситэ турда.

Хонор буолбут дьон балаакка туруоран, оттук мас бэлэмнээн, сорохтор сылаас тэллэх оҥостоору соломону наhыылканан таһан түбүгүрдүлэр.

***

Бэтэрээ биэрэккэ хаайтарбыттара бүгүн нэдиэлэ буолла. Ол былаhын тухары тоҥуу-хатыы, санаа алдьаныыта аргыстаста. Ким арыгылаан, баппат өттө охсуhан, ону таһынан ким хаартылаан, харах басыһан сүрдээх балаһыанньа олоҕурда. Онуоха суос биэрэн кыыннаах быhахтарын иилинэ сылдьааччылар көстүтэлээтилэр. Икки киhи, биир айдаан кэнниттэн тыыннарын тэскилэтэн, төттөрү дойдуларын суолун быстылар.

Кур сылдьар дьон тэлиэс-былаас дайбаан кэлэн эдэрдэргэ киэптииллэрэ, тэпсэн кэбиһээри куттууллара. Халлаан күннэтэ тымныйдар тымныйан, өйүө астара мөлтөөн, сүөһү да мэччирэҥэ биллэрдик аҕыйаан, эргиччи эрэй буолла.

Нэлэһийэ сытар өрүс хаһан түһэрин кэтэһэн олордохторуна, киһилиин-сүөһүлүүн манна быстарыах курдуктара. Онон сүөһүлэри икки төгүл өрүскэ үүрэн киллэрэн, ол ыраах көстөр уҥуоргу кытылга туората сатаабыттара. Кыаллыбатаҕа. Сүөһү өйдөөх кыыл ээ, тымныыга үтүрүллэн киирэн баран, кэспэккэ ууну сытырҕалаан баран көрдөрбүтүнэн куотан тахсар. Хараара болоорон көстө дириҥ тымныы уу хайа да инчэҕэй эттээх кутун баттыыр буолуохтаах.

Аччык сүөһү маҕырааһына аттынааҕы сис тыаны аймаата. Сотору тойоттор уазиктара кэлэн, дьаһабыл дьон балаһыанньаны илэ харахтарынан көрдүлэр. Сарсыарда эрдэттэн тыаҕа тахсан остуолба буолар мастары бэлэмнииргэ соруйдулар. Киэhэ түөртүүр саҕана иккис бөлөх тоҕус уонча сиэрдийэни бэлэмнээн оҕуһунан суолга тастылар. Эстэн хаалбыт оҕустары сынньатарга дьаhал бэрилиннэ. Оҕустарга сэниэ эбэр инниттэн икки киһини дэлэгэй оттоох тэйиэс сиргэ мэччитэн, сынньатан кэлэллэригэр сорудахтанна. Онуоха: «Оҕуhа суох сиэрдийэлэри хайдах таhабыт?» – диэн утарсааччылар көһүннүлэр. Ол кэмҥэ тойоттор «уазиктара» тигинээн кэллэ. Сүбэлэһии кэнниттэн сиэрдийэлэри «уазигынан» состорор буоллулар. Күүстэрэ эстибит дьон ону истэн үөhэ тыыннылар. Саатар биир боппуруос быhаарылынна. Ол кэннэ Миитэрэй биригэдьиир эдэр уолаттары туспа илдьэн, туспа мунньах тэрийдэ. Ол кэннэ остуолба туруоруутугар, сиэрдийэ киллэриитигэр күргүөмнээх үлэҕэ турунуу буолла.

Бириэмэ олус ыгыма. «Уазиктаах» тойотторбут саппыкы кэтэн, массыынаттан күрдьэх, сүгэ ылан тэҥҥэ үлэлэстилэр, остуолба ханан туруорулларын ыйдылар, үүт дьааматын хаhыстылар. Халлаан лаппа хараҥарыан иннинэ баҕаналары туруордулар. Күүстээх үлэҕэ сылдьар дьоҥҥо миин иһэрдэр, эт сиэтэр толкуйтан, Миитэрэй Бүөккэни илдьэ тыаҕа тахсан куобахтаан киирдилэр. Ат үрдүгэр олорон кэлиилэригэр, биир ботуччу үрүксээктэн Бүөккэ түөрт байтаhын куобаҕы хостоото. Миин иһэр буолбуттарыттан итини түбэһэ көрбүт дьон үөрэн, күүстэригэр күүс эбилиннэ.

Сопхуос биир тутаах отделениетын управляющайа Соппуруон Тиихэнэп массыынатыттан арыы, хас да бухааҥка килиэп, балык кэнсиэрбэтэ уонна били ириэрэр «ас» таһаарбытыгар дьон үөрэн күө-дьаа буола түстүлэр. Улахан үлэ түмүктэннэҕэ. Мииннэрин иһэн баран утуйан буккураспыт уолаттары уhугуннарымаары, Миитэрэй балааккаларынан сыбыытаhыыны бопто. Сарсыарда эрдэттэн сиэрдийэлэри саайарга уон биэстээх тоhоҕо, биир сүгэ уонна киhи илиитигэр быhа киирбэт, тойон эрбэх саҕа модьулаах өтүү быа буларыгар Миитэрэй Соппуруоҥҥа соруйда. Миитэрэй кэлиэҕиттэн бэрээдэк тупсар өттүгэр барда. Бу сүөһү үүрбэтин туһунан кэпсээбит Сэмэн Атласов сааhыран баран, Миитэрэйгэ махтанара. «Биhигини, араас нэhилиэктэртэн мустубут эдэрдэри улаханнык мөхпөккө, чугас буоллаҕына атыттарга атаҕастаппакка илдьэ сылдьыбыта. Барыларын кытта айан ыарахаттарын тэҥҥэ туораhан, барыбытыгар тэҥ ирдэбиллэри туруоран, ол ыксаллаах быhыыга-майгыга баартыйа сорудаҕын толорбуппут», – диэн үтүө тылларынан ахтар.

Өбүгэлэрбит сүөһүлэри уҥуоргу кытылга туоратарга оҕуhу туhаналлара эбитэ үһү диэн Миитэрэй баар дьоҥҥо быһааран биэрбитэ. Ол уустук да буоллар сатаныан сөп, өскө бастыыр оҕуһу миинэн иһэр киhи сүүрүктэн туора, биэрэк диэки салаллар хайысхатын сөпкө ыйан истэҕинэ. «Оҕуhу батыhан сүөһүлэр ууга киириэхтэрэ, кинилэр кыра эрдэхтэриттэн улахан сүөһүлэри батыhа үөрүйэхтэр. Уҥуоргу биэрэк оломун булбут, оҕус атаҕынан сири биллэҕинэ сүүрэр идэлээх. Онуоха мэҥэстэн иһээччи оҕустан эһиллиэн сөп, дөйө тоҥмут киhи онуоха тобугунан да ууга былдьаныан сөп», – диэн сэрэппитэ.

Бас-көс киһи Миитэрэй ити уустук боппуруоһу бэйэтэ да ыарыргыы санаата. Уолаттар диэки көрдө уонна эттэ:

– Мин эhигиттэн, эдэр уолаттартан, ыйытабын, аккаастанар да буоллаххытына, баалаабаппын. Бэйэҕит көҥүлгүт. Дьэ истиҥ… Маннык ыарахан сорудахха баҕа өттүнэн сөбүлэhиэх киһи көстүө биллибэт. Толкуйдаан, ыараҥнатан көрүҥ. Дьиҥинэн бу маннык уустук сорудахха саастаах киhи барара ордук буолуо этэ да, ону иннинэн буолан сөбүлэhэр киhи суох быhыылаах. Биир өттүнэн саастаах киhи тымныыга ордук түргэнник баhыйтарар буолуохтаах. Киһи мииниилээх икки оҕус туораатар ордук буолуох курдук, – диэтэ түмүккэ.

– Оттон… М-мин… Мин сөбүлэhэбин, иккис ким буолар? – диэтэ биэстээҕиттэн тулаайах улааппыт, улахан киһи тылын быһа гыммат үгэстээх Сэмэн уонна уолаттар диэки көрөн ылла.

Уолаттар саҥата суох бардылар.

Кэмниэ кэнэҕэс Сэмэн уол кэтэҕиттэн:

– Мин… – диэн Дьөгүөркэ ыйааhыннаах тылы ыһыгынна.

Оскуоланы саҥа бүтэрбит Дьөгүөркэ Сэмэнниин биир дэриэбинэттэн сылдьаллар. Кини тулаайах буолбатах эрээри дьонун кытта тапсыбакка, күүһүнэн кэриэтэ сүөһү үүрбэтигэр кэлсибитэ.

Миитэрэй сөбүлэҥнэрин биэрбит уолаттары саҥата суох көрөн турда, онтон хайдах эрэ кэһиэҕирбит куолаһынан: «Сөбүлэспиккит үчүгэй. Бүгүн сынньанаҕыт. Кылгас остоох саппыкыгытыгар уу киирбэтин курдук дэлби хомус от көпсөркөй түүтүн ыга симиниҥ. Тымныы ууттан киһи саамай кэбирэх сирдэрэ бүөр, сымыыт, илии, атах тарбахтара буолаллар. Кыыл, балык сыатынан күүскэ иҥэр гына эккин ньиккэрийэн сотуллуохтаах. Тирии хайаҕастарын бүтэйдиир гына. Чэ, кытаанах соругу ылыммыт уолаттар чэй, арыылаах килиэп мотуйан баран утуйан хаалыҥ, сынньаныҥ», – диэтэ махтаммыттыы көрөн туран.

***

Сэмэн ити сарсыарда сылаатын аһаран, уутун ханан уhугунна. Өссө түүл бөҕөнү түhээтэ. Ол быыhыгар Днепр өрүһү маннык тымныыларга, алтынньы бүтүүтэ, туораан баран илиинэн киирсиигэ өстөөх пулеметун былдьаан ылбыт, былдьаhык түгэҥҥэ онон уот аhан, элбэх өстөөҕү суоhарбыт саха норуотун чулуу уолун, Федор Попову эҥин түүлүгэр көрөн аһарбыта быһыылааҕа.

Уол балааккаттан тахсыбыта, хаар бөҕө үллүктүү түhэ турар эбит. Кыстык хаар да кэлэн эрдэҕэ. Бу аата бүгүн хайаан да оол тунаара көстөр уҥуоргу кытылга үктэниэхтээхтэр. Сэмэн оргууй биэрэк диэки хаамта.

Бэҕэhээ эрбээбит остуолбалара муннуктуу икки сурааhынынан эбэ диэки киирбиттэр, биэрэк ойуутун булан көрдөххө, саамай дириҥ сиринэн икки бүтэhик остуолба арааhа хааччах аана буолбут, икки сүөһү нэhиилэ батыыhы, ол биэрэккэ диэри хабараан тымныы уунан, үс сүүс миэтэрэ кэриҥэ кэтити, сүөһү үүрбэтэ харбаан тахсыахтаах.

Аттыларыгар сиэрдийэлэр тиэллэн субурҕалыы ууруллубуттар. Биир күн диэтэххэ, баhаам үлэ. Өрүскэ киирэн анараа биэрэги одуулаата, дьиҥинэн наhаа ырааҕа суох курдук көһүннэр да, алдьархайа, ыарахана – уу тымныытыгар буоллаҕа. Уол муус төһө халыҥаан эрэрин көрөөрү кытылга киирдэ. Муус тойон эрбэх кээмэйинэн халыҥаабыт. Аны биир муодаргыы көрбүтэ – көмнөх хаар ууга түhэн баран ууллубакка алаадьы курдук ньалҕарыйан устан бара турар эбит. Уу тымныыката сүр!

Сэмэн үөһэ тахсыбыта, дьон үксэ турбут. Саҥа-иҥэ элбээбит. Чэй өрүллэн сарсыардааҥҥы аhылык саҕаланыыта, Миитэрэй бары истэллэригэр эттэ: «Бүгүн уон бииргэ сүөһүлэрбитин туоратабыт. Сэмэннээх Дьөгүөр оҕуһу миинэн үүрбэни батыһыннарыахтара. Атыттар бука бары бэрээдэгинэн күрүө иhинэн сүөһүлэри үүрэн ууга киллэрэҕит, ууну кэhэ сылдьан уhун ураҕаһынан үүрэҕит, төттөрү куотан тахсаллара сатаммат. Төттөрү тахсыбыттар сүөһү буолан бүтэллэр. Бу эҥээр кыстыыр от суох. – Ити кэннэ дьонун сирэйин-хараҕын ааҕа тонолуппакка көрөн аһарда. Сүөһүлэри аhыммаккыт. Ол эрээри баас тахсыар диэри сынньымаҥ. Мантан инньэ тымныйыа, баас-үүт оhон биэриэ суоҕа. Сүөһү – айылҕа оҕото, ууһут кыыл. Ууга киирэн бардахтарына, син харбаабытынан барыахтара. Бу маҕыраhа сылдьааччылары сатаан туораттахпытына, кыайыыбытын ол онно бэлиэтиэхпит. Онон бэйэ бодоҕутун тардыныҥ. Уолаттар, Сэмэн, Дьөгүөр, дьэ кытаатыҥ! Уол оҕо уйана, хатана биллэр күнэ үүннэ. Ыарахан буолуо, оҕуска баар быаҕытын ыhыктымаҥ. Анараа биэрэккэ көрсөр дьон баар буолуоҕа», – улахан эппиэттээх, кутталлаах сырыыга ыытан эрэр уолаттарын диэки көрөн туран нүһэрдик эттэ.

Ити кэмҥэ управляющай Соппуруон Тиихэнэп «Уазига» дэриэбинэттэн иhэрэ ыраахтан көhүннэ. Кэллэ кэлээт дьыала хайдах баран иhэрин туоhуласта. Кимнээх оҕуһу миинэр буолбуттарын ыйытта. Миитэрэй тэйиччи турар уолаттарын диэки хараҕынан ыйда: «Ити Сэмэннээх Дьөгүөр», – диэтэ. Тойон саҥа аллайда: «Оо, өрүөллэр! Оо, маладьыастар! Ол иhин да бэйэм уолаттарым, Лэкэчээннэр. Миигин түhэн биэрбэтигит. Оо, геройдар! Бэйэҕитин көрдөрүҥ эрэ, чэ! Бу хороҕор муостааҕы өрүһүйүҥ! Ол уҥуоргу биэрэги булларыҥ. Иэскэ хаалыам суоҕа. Хайаан да саныаҕым», – дии-дии өрүкүнэйдэ, санныларын таптайталаата.

Сотору субаннары үүрэр күргүөмнээх саҥа хойунна, «һай-һат» быыһыгар эҥинэ тыллар да иһиллитэлээтилэр.

Сиэрдийэ барыта саалынна, икки ат оҕуhу мэччитэн аҕалан күрүө тас өттүгэр туруордулар. Эрэйдээхтэр син сынньаммыт көрүҥнээхтэр. Уҥуоргу кытылы булуу – бу оҕустартан элбэх тутулуктаах. Оҕуһу мииниэхтээх Сэмэннээх Дьөгүөрү эргитэ сылдьан ньылҕаарыччы кэбирэх миэстэлэрин балык сыатынан соттулар.

Хаар үллүктүү түhээри турара. Сир-дойду үрүҥ суорҕаны бүрүммүт. Этэрбэс араадьыйатынан истэн өрүһү туорааһыны көрө, чугастааҕы нэһилиэктэн киһи бөҕө муһунна. Дьэллик сылдьар ыт үрүүтэ, сүөһү маҕырааһына сүрдэннэ. Онно эбии дьахталлар ытамньыйыылара бу аймалҕаҥҥа кыттыста. «Тоҕо бу эдэр оҕолору ыыталларый, тоҕо биир да саастаах киhи туораппатый? Оҕолору сиир буоллулар!» – диэн биир хатан куоластаах дьахтар мөҕүттүүтэ буолар быһыы кутталын эбии сытыырхатта. Сэмэн, хамаанда бэриллэрин кэтэһэн, арыый туора турда, уонна үрүҥ тумарыгынан бүрүллүбүт уҥуоргуну кыҥастаста. Дьэ бүгүн биллэр, уол оҕо төһө уйана-хатана. Ханнык тимиртэн уhаарыллар мэтээл кимиэхэ тиксэрэ.

Анараа биэрэккэ кутаа отуннулар, уолаттар ол диэки салаллыахтаахтар. Хаар үллүктээн уҥуор мустубут дьон көстүбэт буоллулар. Миитэрэй факел тутан далбаатаата. Уолаттар эрэ истэллэрин курдук алгыырдыы: «Чэ, этэҥҥэ буолуҥ!» – диэтэ. Сэмэннээх Дьөгүөр оҕустарын сырбаттылар да, улахан уу диэки салалыннылар.

***

Олох уонна өлөр өлүү мөккүөрүгэр киирэн эрэр биэстээҕиттэн тулаайах Сэмэн кэннин эргиллэн көрбөтөҕө. Кини мииммит оҕуһа, аҕыйахта хардыылаат, тымныы ууга дагдайан харбаабытынан барда. Хата төннүбэтэ. Уол этин тымныы уу соһута хаарыйбытыгар маҥнай утаа бэриммэтэ. Өйө-санаата сүөһү үүрбэтин уҥуоргу кытылы булларыыга эрэ туһуланна. Модун санаа күүһү эбэн, уол оҕуһун салайан истэ. Кытылга хаалбыт үүрбэ дьоно хааллан турар сүөһүлэри иккилии буолан кыбылла-кыбылла, аан сиэрдийэлэри астылар, кымньыынан курбуулаан тымныы ууга үүрэн киллэрдилэр. Кэннилэрин диэки барыахтарын, долгун курдук дьулурҕатык үөһэттэн анньан иһэр сүөһү халыҥ халҕаhата куотуох да сүөһүнү хайа да диэки ыыппата. Сүөһү үүрээччилэр ыhыытаан-хаhыытаан, өсөhөр өттүлэрин таhыйан, үөс батааска биэрбэккэ бу алтынньы ый тымныы уутугар үүрэн киллэрдилэр. Омуннарыгар бэйэлэрэ ууга киирэн ылаттаатылар.

Сэмэн оҕуhун оргууй салайан, кутаа диэки ньолбоордон истэ. Быатын ыга тутан иһэр, уу тымныыта силиитигэр билиннэ. Илиитэ бөҕүө­рэн, кымньыытын солбуhуннара тутар. Уу тымныы да тымныы! Сүhүөххэ охсор эбит, ону эдэр киhи тулуйа сатыыр. Хаар, тыал намыраан барда. Хата долгуна наhаа улахана суох.

Оҕус сүүрүккэ оҕустаран, сүүрүк хоту бара сатыыр, ону били таhыйар маhыгар баар кыра «тордуохтаах» уҥа муоhуттан олуйа тардан салайан биэрэр, биирдэрэ сөбүлэhэр курдук туттар. Хайа кыалларынан туора ылыан наада. Тымныы уу аны эргиччи хам ылан этин-сиинин аһытан барда. Мэктиэтигэр мэйиитигэр тиийдэ. Уол нэһиилэ эргиллэн төһө сүөһү киирбитин көрдө. Кинини батыhааччы элбэҕиттэн санаата эрдийдэ. Хара харахтара, муостара уонна арҕастара эрэ ууттан быгар-быкпат иhэллэр. Дьон хаhыыта бүтэ илик, ол аата сорохтор өссө да ууга киирэ иликтэр быhыылаах.

Икки ынах оҕуhу ситэн кэлэн өрүсүhэ-өрүсүhэ төбөлөрүн оҕус үрдүгэр уура сатыыллар. Тыын ылан сынньалаҥнык устаары өрүсүһэн эрдэхтэрэ.

Бу – оҕуhу тимирдэр суол. Оҕус чачайда да бүттэхпит ол дии. Сэмэн харса суох кинилэри тэйитэ сатаан кымньыылаталаата. Ону ол диэбэккэ, бу бэйэмсэхтэр ыттаары туох баар күүстэринэн эккирэтэн ньолбоордоллор. Дьэ балыыҥка соҕус сүөһүлэр эбит, кинилэри көрөн өрүһүллэр суол хата бу баар эбит диэн аны атыттар дьулуһаллар.

Анараа биэрэк син чугаhыырга дылы буолла. Күүс эстэн эрэр. Эмискэ харбаан иhэр оҕус, тоҕо эбитэ буолла, бэйэтин тула эргийэрдии хамсанна, ойоҕоhунан сытынан кэбистэ. Сэмэн тымныы ууга төкүнүйэн баран быаттан тардыстан аны сүөһү агдатыгар олорон айанныыр буолла. Оҕус оннук айана өр буолбата. Сөбүлээбэтэ быhыылаах, аны анараа өттүгэр эргийдэ. Уол эмиэ ууга баар буола түстэ. Эмиэ быатыттан эрэйинэн ырычаахтаһан хатаастан таҕыста. Онтон дьэ оҕус туруору уһунна. Ол кэмҥэ атын ынах ситэн кэллэ. Үүрсэр тэрилэ суох буолбут уол ыксаата. Быатыттан күүскэ тутуһан баран ыттан эрэр ынаҕы саппыкытынан сүүскэ тэбэрдии оҥоһунна. Арай соhуччу оҕуһа күүскэ ходьох гынна. Түөрт атаҕынан сиргэ тайанна быhыылаах, үөрүүтүттэн биэрэк диэки туох баарынан түһүннэ. Миинэн иһээччитэ эһил­лэ сыста.

Уол нэhиилэ эргиллэн, туораан иhэр сүөһүлэри көрөн ылла. Баhаам сүөһү, сорохторо биэрэккэ тиксэн эрэллэр. Муостара уонна таныылара эрэ туманнаах ууга көстөр. Сэмэн өйүн сүтэрэн ылаттаата. Ууга сууллан истэҕинэ, биир аттаах киhи сыыдамнык кэлэн уолу харбаан ылан атын үрдүгэр бырахта уонна кутаа диэки көтүтэ турда.

Сотору буолаат иккис аттаах киhи аны нукаай буолбут Дьөгүөркэни аҕалла. Уол өйүн сүтэрбэтэх эрээри, күүһэ эстэн иэдэйбит көрүҥнээх. Уолаттарга биирдии ыстакаан буокканы хара күүстэринэн чачата-чачата иһэртилэр.

Сэмэннээх Дьөгүөр сылаас «Уазикка» олорон, син бэттэх кэллилэр. Массыына инники олбоҕор Соппуруон олорор, кыра холуочук, саҥата эмиэ маарыыҥҥы курдук, уолаттары дэбдэтии: «Оо, уолаттар! Оо, өрүөллэр! Эhиги баар буолан Лэкэчээннэр кыайыы өрөгөйүн туттубут! Мин уолаттарым миигин түhэн биэрбэтигит. Дьаhалта тугу эмит саныыр ини, ону баҕас туруорсуллуо…» – дии-дии биир кэм хайгыыр, наҕарааданы эрэннэрэр.

Уолаттар тойон сорох тылларын, «хотторон» хаалан, истибэккэ да хаалбыттара.

***

Сэмэн ый курдук балыыhаҕа сытта. Үтүөрэн дьиэтигэр тиийбитэ, аармыйаҕа ыҥырар бэбиэскэ кэтэһэн сытара. Үс сыл сулууспалаан кэлбитин кэннэ, ол түбэлтэ умнулла быһыытыйбыт этэ. Кинилэр хорсун быһыыларын өйдүүр киһи суоҕун тэҥэ этэ. «Карл Маркс» сопхуос дьаhалтата сыыһа тутуннуҥ да өлүөххэ сөптөөх кытаанах сорудаҕы толорбут эдэр дьон хорсун быһыыларын иһин ытыс да саҕа махтал суругу уумматаҕа.

Ол түбэлтэ буолбута ырааттаҕа… Күһүҥҥү тоҥокко кытылга киирэн туран ол түгэни сэһэргиир Сэмэн сааһыран чанчыктара кырыарда.

«Арай сүөһүлэр туораабатах буоллуннар, арай судаарыстыба баайа өрүһүллүбэтэх буоллун…» – мин оргууй саҥа таһаардым. Аттыбар турар Сэмэн истибэтэҕэ эбитэ дуу, тугу да хардарбатаҕа. Үллүктүү түһэн эрэр хаар кыыдамын быыһынан уҥуоргу кытылы одуулаһара.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *