Ветераннар кэпсииллэр…

Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгэ баай историялаах нэһилиэк. Уоттаах сэрии кэмигэр игидэйдэр дойду бары олохтоохторун курдук Улуу Кыайыы туһугар сэрии толоонугар кыргыспыттара, үлэ фронугар күүстэрин харыстаабакка үлэлээбиттэрэ. Таатта  Игидэй уонна Дьиэрэҥнээх нэһилиэктэриттэн сэриигэ чуолкайдаммыт испииһэккэ киирбитинэн 151 киһи ыҥырыллыбыта, кинилэртэн 82 киһи сэрии толоонугар охтубута эбэтэр сураҕа суох сүппүтэ, 69 буойун тыыннаах эргиллэн кэлбитэ. Үлэ фронугар 31 киһи ыҥырыллан сылдьыбыта, тыыл ветераннарын уопсай ахсаана 390. Бүгүн хаһыат ааҕааччыларыгар Игидэй нэһилиэгин  төрүт олохтоохторун — сэрии ветерана Илья Николаевич Лопатин уонна тыыл ветерана Николай Николаевич Марков ахтыыларын бэчээттиибит. Кинилэр күн бүгүн төһө да биһиги ортобутугар суохтарын иһин  ветераннар кэпсээннэрэ үйэлэргэ ол алдьархайдаах сэрии туоһутунан буолаллар.

 

Илья Николаевич Лопатин: «Син биир кыайыахпыт!»

 

Мин 1917 сыллаахха Игидэй нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтүм. Оскуолаҕа 11 сааспар үөрэнэ киирбитим уонна 1936 сыллаахха Игидэй  7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбитим. Ити дьыл аҕам өлбүтэ, ол иһин салгыы кыайан үөрэммэтэҕим. Инньэ гынан колхозка 1937 сылтан биир сыл бугулдьутунан, 1938 сылтан счетоводунан үлэлээбитим. 1940 сыл от ыйыгар оччотооҕу колхоз уопсай мунньаҕын быһаарыытынан колхоз председателинэн быыбардаммытым. 1940 сыл балаҕан ыйын 12 күнүгэр халыҥ хаар түһэн от, бурдук ситэ хомуллубакка хаар анныгар хаалбыта.  Онон хомуур үлэтигэр ыарахаттар үөскээбиттэрэ, эрэй бөҕөнөн дьылы түмүктээбиппит. Райком, райсовет быһаарыытынан 1941 сыл саҕаланыыта Якутскайга колхозтар каадырдарын бэлэмниир колхознай оскуолаҕа 6 ый үөрэнэ киирбитим. Ити үөрэнэ сырыттахпына 1941 сыл бэс ыйын 22 күнүгэр фашистскай Германия Советскай Союзка саба түспүтэ.  От ыйын 3 күнүгэр советскай норуокка туһаайан табаарыс Сталин И.В. радионан тыл этэрин истибиппит. Мин оччолорго 24 саастааҕым, куорат военкоматыгар тиийэн сэриигэ барарга тылламмытым. Военкомат тэрийбит хамыыһыйатыгар доруобуйабын бэрэбиэркэлээбиттэрэ, 100% доруобай буолбутум.

Военнай оскуола оҕолорун кытары бииргэ 1941 сыл от ыйын 25 күнүгэр сэриигэ барар буолбутум. Бастакы бириэмэҕэ немец сэриитэ арҕаа киин уобаластары ылаттаан тохтоло суох иһирдьэ кимэн киирэн испитэ. Кинилэр тоҕо анньан элбэх дэриэбинэлэри, куораттары ылбыттара. Советскай сэриилэр өстөөххө улахан утарсыыны оҥоро-оҥоро  чугуйан испиттэрэ. Биһиги күн аайы Совинформбюро  радионан биэриитин болҕойон истэрбит. Кырыктаах сэриигэ аан бастаан 1942 сыллаахха балаҕан ыйыгар Калинин куораты көмүскээһиҥҥэ сүрэхтэммитим. Онно биһиги куорат оборуонатыгар сыппыппыт. Аҕыйах күн сэриилэһээт ыараханнык контузияламмытым. Бастаан Иваново, онтон Ижевск куоракка госпитальга эмтэммитим. Госпитальтан үтүөрэн тахсаат, 1943 сыллаахха ыам ыйыттан эмиэ инники кирбиигэ сэриилэһэ киирбитим. Белгород куорат туһаайыытынан 231-с стрелковай полка 82 мм.калибрдаах миномекка бастаан наводчигынан, кэлин расчет командирынан сулууспалаабытым.

Олус кырыктаах, суостаах өстөөҕү кытары бастакы бириэмэҕэ тэҥэ суох күүскэ сэриилэспиппит. Ол да буоллар улуу нуучча норуота биирдэ да санаатын түһэрбэтэҕэ. «Син биир кыайыахпыт!» — диэн бөҕө эрэллээх этибит. Кырыктаах кыргыһыы биир күчүмэҕэй түбэлтэтин олус үчүгэйдик өйдүүбүн. Полтава чугаһыгар 1943 сыл атырдьах ыйын саҥатыгар «Михайловка» дэриэбинэни биһиги чааспыт атаакалаан ылбыта уонна биһиги ол дэриэбинэҕэ бөҕөргөтүнүүнү оҥостон оборуонаҕа сыппыппыт. Өстөөх артиллериянан, авиациянан наһаа күүстээх уоту аспыта, биһиги эмиэ артиллериябытынан хардары харса суох уоту аспыппыт. Өстөөх таанкатын көмөтүнэн биһигини төгүрүйбүтэ, тула өттүбүтүттэн тохтоло суох ытыалыыллара, хаста да атаакаҕа киирбиттэрин төттөрү охсубуппут. Ити курдук биир күнү аһардыбыт. Украина түүҥҥүтэ наһаа хараҥа буолааччы, түүнүн ракетанан сырдата-сырдата өстөөх уоту аспыта. Биһиги тыылбытын өстөөх быспыта, инньэ гынан иһэр уута, аһыыр аһылыга суох хаалбыппыт. Төгүрүктээһин иккис күнэ үүммүтэ. Өстөөх бэҕэһээҥҥитээҕэр өссө күүскэ буомбалаабыта. Ити кэмҥэ олус куйаас күннэр турбуттара. Байыастар бары олус утаппыппыт, күөмэйбит бүтэн хаалбыта. Ол эрэн санаабытын түһэрбэтэхпит. Өстөөххө тыыннаахтыы бэриммэккэ, таммах хаан хаалыар диэри охсуһарга, онон ботуруону, снаряды харыстаан туттарга сорук турбута. Төгүрүктээһин иккис түүнүгэр биир туһаайыынан күүстээх уоту аһан туран өстөөх сыабыгар саба түһэн мүччү көтөн тахсыбыппыт. Ити кыргыһыыга минометнай расчеппут 5 киһититтэн үспүтүн сэрии  хонуутугар сүтэрэн туран, бурят уоллуун иккиэ эрэ тыыннаах ордон тахсыбыппыт. Ити кыргыһыыга «Бойобуой үтүөлэрин иһин» медалынан наҕараадаламмытым.

1943 сылтан сэриилэһэр күүстэр тэҥнэспиттэрэ. Ити сыл сааскытыттан Кыһыл Армия кимэн киириитэ саҕаламмыта. Дьэ итиннэ этэ улахан хаан тохтуулаах кыргыһыылар буолуулара. Мин 3 ый устата 15 төгүл кутаа уокка буспутум уонна атырдьах ыйын 27 күнүгэр Полтава куорат  анныгар ыараханнык бааһырбытым, стройтан туораабытым.

Ирбит куоракка госпитальга эмтэнэн баран 27 сааспар Аҕа дойду сэриитин 2 группалаах инбэлиитэ буолбутум. Бэрт өр айаннаан Саха сиригэр Дьокуускай куоракка 1943 сыллаахха ахсынньыга кэлбитим. Оччолорго Яков Николаевич Горбунов куоракка киирэ сылдьара. Большаковтарга киирбиппэр наһаа үөрбүтэ, кууһан ылан сыллаабыта. Армияттан кэлбит хааннаах телогрейкабын уһултаран түнэ этэрбэс, үчүгэй ыстаан, куобах истээх сон, үтүлүк, үчүгэй бэргэһэ биэрэн таҥыннарбыта. «Дойдуҥ аһын аһаа»,- диэн сүөгэй, арыы, эт, баахыла биэрбитэ. Дойдум сонунун элбэҕи истибитим. Яков Николаевич бэйэтэ колхуоска бырабылыанньа бэрэссэдээтэлинэн, Павлов Афанасий (Ачыкы) бухгалтерынан үлэлиирин кэпсээбитэ. «Үчүгэйдик эмтэнэн таҕыс, бухгалтер оҥоруом»,- диэбитэ. Куоракка 3 ый курдук эмтэммитим. Тимирязевскай уулуссаҕа сэрии инбэлииттэрин дьиэтигэр олорбутум. 1944 сыл сайын дойдубар тахсыбытым. Дьиэбэр нэһиилэ 3 эрэ хоммутум. Яков Николаевич «Арыылаахтан» таһааран бухгалтер оҥорбута. Инньэ гынан Павлов Афанасий Васильевич дойдутугар көспүтэ.

Кыайыы күнүгэр биир ынаҕы өлөрөн, саламаат буһаран Кыайыы малааһына буолбута. Онно кулууп халдьаайытыгар илии-атах оонньуута буолбута. 1948 сыл ССКП чилиэнэ буолбутум. Райкомҥа тыа хаһаайыстыбатын отделын инструкторынан үлэлээбитим. Онно райком бастакы секретарынан Протопопов Данил Софронович үлэлиирэ. Ити кэмҥэ колхуостар бөдөҥсүйүүлэрэ буолбута. «Күүһү түмүү», «П. Алексеев»(Дьүлэй) холбоһон Петр Алексеев аатынан колхоз буолбута. Председателинэн Семен Гаврильевич Жирков быыбардаммыта. Дьиэрэҥнээх нэһилиэгэр «Чкалов» уонна «Кыһыл Кулаада» холбоһоннор «Шверник» аатынан колхоз тэриллибитэ. Председателинэн Ефимов Михаил Петрович быыбардаммыта. Онтон Игидэй нэһилиэгэр «Түмсүү», «Сардаҥа» колхозтар холбоспуттара. Председателинэн миигин быыбардаабыттара. 1950 сыл сайыныгар кураан туран, хойуу аһыҥа буулаабыта. Ыспыт бурдукпутун барытын кэриэтэ сиэбитэ. Хоту «Мындыгы» үрүйэлэрэ ханныктык эмэтик оттоммуттара. Алаас сирдэри барытын аһыҥа былдьаабыта. «Мөҥүччүгэ» Никифоров Лев Алексеевич 8 киһилээх, итиэннэ Алдаҥҥа «Хадьыма» учаастагар 20 киһилээх, Хара Алдаҥҥа от булан ыччат сылгыны кыстаппыппыт. Ыарахан кыстыкка колхуостаахтар түмсүүлээхтэрин көрдөрбүттэрэ: Захаров Гаврил Константинович  «Мөҥүччүгэ», «Хадьымаҕа» Бояров Афанасий Лонгинович, Бояров Василий Михайлович салайааччылардаах икки хотонунан 200 тахса сүөһүнү иирэ талаҕынан эбии аһатан үчүгэйдик сыл таһаарбыттара.  Хара Алдаҥҥа Тарасов Константин Ильич биригээдэтэ сылгыны сыл таһаарбыта. Колхоз  председателинэн 1957 сыллаахха диэри үлэлээбитим. 1953-1956 сс. Дьокуускайдааҕы колхознай оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитим. П.Алексеев аатынан   колхозка кылаабынай бухгалтерынан, 1964- 1967 сс. Уус Тааттаҕа ревизор бухгалтерынан үлэлээбитим. 1974 с. пенсияҕа тахсыахпар диэри П. Алексеев аатынан совхозка  экономист-бухгалтерынан  үлэлээбитим.

 

 

Николай   Николаевич  Марков: «Үлэбэр хаһан да сирдэрбэтэҕим»

 

Мин от ыйын 1 күнүгэр 1930 сыллаахха Игидэй нэһилиэгэр Марков Николай Семенович уонна Портнягина Анна Сергеевна дьиэ кэргэттэригэр төрөөбүтүм. Ийэлээх аҕам 1942 сыллаахха өлбүттэрэ. Биһиги тулаайах хаалан баран бары тутуспутунан Маркова Мария Николаевнаҕа сыстан олорбуппут. Мин биир сыл Уолба детдомугар олоро сылдьыбытым. Оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр өрөбүл диэни билбэккэ колхоз араас үлэлэригэр үлэлиирим. Үөрэх бүттэ да ыһыыга, сир паардааһыныгар сылдьарбыт. Сайынын от үлэтигэр улахан дьону кытта тэҥҥэ сарсыарда, киэһэ хойутаан үлэ буолара. Оччолорго техника биир да көрүҥэ суоҕа, онон үлэ көрүҥэ барыта илиинэн толоруллар этэ. Ас нуормата олус кэмчи этэ, окко сайын устата атах сыгынньах сылдьарбыт. Үлэлиир кэммэр сирдэрбэтэҕим. От үүммэккэ Хара Алдаҥҥа ыччаттары илдьэ 1961 сыллаахха, онтон 1972-73 сс. Уус Тааттаҕа субан сүөһүнү кыстаппыппыт. 1978-1979 сс. дэбдиргэлэр Үөһээ Бүлүүгэ эмиэ сүөһү кыстатан турардаахпыт. Олохпун бүтүннүү сүөһү иитиитигэр анаабытым. Осеменатор куурсугар үөрэнэн осеменатордыы сылдьыбытым. Дьиэ кэргэнинэн Мээндийэ ферматыгар уһуннук үлэлээбитим. Пенсияҕа тахсан да баран ыччаттарга наставниктаабытым. Кэргэмминээн Федора Ивановналыын 2003 сыллаахха ыал буолбуппут 50 сыла туолуохтаах этэ да, хомойуох иһин, кини олохтон ол сыл туораабыта. Биһиги олохпутун 6 оҕобут ,19 сиэннэрбит, 5 хос сиэннэрбит салгыыллар. Оҕолорбут бары араас идэлээх үлэһиттэр. Оҕолорум Розалия, Михаил, Анна биир кэмҥэ оройуон Сэбиэтин депутаттара буола сылдьыбыттара. Мин бэйэм кэммэр оройуоҥҥа биирдэ, нэһилиэккэ хас да төгүл депутатынан тура сылдьыбытым. Үлэлээн ылбыт наҕараадаларым: «1941-1945 сс. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар үлэҕэ килбиэнин иһин», В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах юбилейнай мэтээллэр, тыыл ветерана бэлиэ уонна элбэх Бочуотунай Грамоталар.

 

 

 

Бэчээккэ бэлэмнээтэ Надежда Аргунова

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *