ЯПОНИЯНЫ УТАРЫ СЭРИИ САХАЛАР ДЬЫЛҔАЛАРЫГАР

1945 сыллаахха атырдьах ыйын 8 күнүгэр ССРС Тас дойдулары кытта сыһыаҥҥа наркома Вячеслав Молотов Япония биһиги дойдубутугар посолугар Наотакэ Сатога ити ый 9 күнүттэн Сэбиэскэй Сойуус Японияны утары сэриини биллэрэрин туһунан иһитиннэрбитэ. Ити биллэрии Күн тахсар дойдутугар соһуччу сонун буолбатах этэ. Японнар разведка көмөтүнэн сэбиэскэй судаарыстыба баһылыга Иосиф Сталин 1943 сыллааҕы Тегераннааҕы конференцияҕа Америка Холбоһуктаах Штаттарын президенэ Франклин Рузвельты уонна Англия премьер-миниистирэ Уинстон Черчилли кытта, өскөтүн фашистыы Германияны утары сэрии кыайыынан түмүктэннэҕинэ, Японияҕа сэриини биллэрэргэ тылын биэрбитин билэн олороллоро.

Черчилль ахтыытынан Сталин ити эрэннэриитэ Англияҕа уонна Америкаҕа олус улахан суолталааҕа. Биллэрин курдук, 1943 сыллаахха бу икки судаарыстыба Японияны утары элбэх сүтүктээхтик ыараханнык сэриилэһэ сылдьаллара. Америкалар суоттаан таһаарыыларынан бу ыарахан сэрии ньиэмэстэри кыайыы кэнниттэн өссө 5–7 сыл устатыгар салҕанан барыахтааҕа. Өр кэмнээх сэриигэ тахсар уонна тахсыахтаах сүтүк уонна ороскуот кинилэри улаханнык мунчаардара. Онон кыттыгастара сэбиэскэй дойду салайааччытын эрэннэриитин үөрэ истибиттэрэ, ол түмүгэр, Черчилль Сталины утары ыытар политикатын аахсыбакка туран, Рузвельт кинини үгүс мөккүөрдээх боппуруостарга улаханнык өйөөбүтэ уонна көмөлөспүтэ биллэр.

1941 сыллаахха сааһыары Япония Тас дойдулары кытта сыһыаҥҥа миниистирэ Ёсукэ Мацуока Германияҕа уонна Италияҕа сылдьан хомуньуустары уонна Коминтерны утары Үс өрүттээх пакт түһэрсии боппуруоһун көтөхпүтэ. Онно аан дойдутааҕы фашизм сирдьитэ Адольф Гитлер японнары Сингапурга сэриинэн саба түһэллэригэр сүбэлээбитэ. Ити кэмҥэ Аан дойду иккис сэриитэ кырыктаахтык бара турара – ньиэмэстэр Европа судаарыстыбаларын утары, оттон Япония Кытайы уонна Англияны утары сэриилэһэллэрэ. Гитлер Күн тахсар дойдутун төһө да бэйэтин куомуннааҕынан аахтар Сэбиэскэй Сойууска саба түһэр кэтэх санаатын кистээбитэ, быктарбатаҕа. Арай быстах сабаҕалааһыннарын эрэ иһитиннэрбитэ. Онон Мацуока дойдутугар төннөн иһэн Москваҕа тохтоон, сэбиэскэй бырабыыталыстыбаҕа нейтралитет сөбүлэсиһиитин түһэрсэр туһунан этии киллэрбитэ. Японнар кистэлэҥ былааннарынан, кинилэр Азия судаарыстыбаларын уонна Англия, Франция, АХШ Азиятааҕы уонна Чуумпу акыйааннааҕы колонияларын сэриилээн ылар кэмнэригэр, Сэбиэскэй Сойуус саба түһэн мэһэйдэспэтин ситиһэр баҕалаахтара. Ол түмүгэр сөбүлэсиһии 1941 сыллаахха муус устар 13 күнүгэр биэс сыл болдьохтоон илии баттанан, Япония уонна ССРС икки ардыларыгар нейтралитеты тутуһар, өйөһөр, доҕордоһор, өскөтүн ханнык эмэ судаарыстыба кинилэргэ саба түһэр түгэнигэр бэйэ-бэйэлэрин утары сэриилэспэт буолууну мэктиэлээбиттэрэ.

Ити кэмҥэ Япония Кытай улахан аҥаарын сэриилээн ылан баран, хоту, Сэбиэскэй Сойуус кыраныыссатын диэки, Маньчжоу-Го диэн Токиоҕа бас бэринэр судаарыстыбаны тэрийэн олороро. Онон нейтралитет сөбүлэсиһиитигэр Сэбиэскэй Сойуус ити судаарыстыбаҕа, оттон Япония бэйэтин өттүттэн биһиги дойдубутун кытта ыкса ситимнээх Монголиятааҕы норуот өрөспүүбүлүкэтигэр сэриинэн саба түспэтин мэктиэлээбиттэрэ. Биллэрин курдук, ити иннинэ кинилэр 1939 сыллаахха атырдьах ыйыгар ХалхинГол өрүһүнэн монголларга сэриинэн киирэргэ сорунууларын Сэбиэскэй Сойуус тохтоппуттааҕа. Ол Халхин-Голлааҕы кыргыһыыга японнары үнтүрүүттэн кынаттанан Георгий Жуков кэлин Кыайыы маршалын үрдүкү аатын сүкпүтэ, оттон бу хапсыһыыга хотторуулаах хаалбыт Япония бас командующайа Мититаро Комацубара самурайдар хабыр үгэстэринэн бэйэтин бэйэтэ дьаһаммыта…

Бу нейтралитет сөбүлэсиһиитин түһэрсии Сэбиэскэй Сойууска эмиэ олус улахан суолталааҕа. Ол курдук, Япония посолун Мацуоканы Сталин бэйэтинэн көрсүбүтэ уонна атаарбыта. История кэрэһилииринэн, кини урут да, кэлин да, ханнык да судаарыстыба посолун сирэй көрсүбэтэҕэ, атаарбатаҕа даҕаны. Оннооҕор фашизмы утары куомуннаахтара Черчиллээх Рузвельт да итинник чиэскэ тиксибэтэхтэрэ. Бэдэр мэйии Сталин Германия эбэтэр Англия сэриинэн саба түһэр түгэннэригэр Япония кинилэргэ көмөлөспөтүн хааччынар сыаллааҕа. Кини Күн тахсар дойдута Маньжоу-Го сиригэр 700 тыһыынча кэриҥэ киһилээх Квантуннааҕы армията Сэбиэскэй Сойууска саба түһэргэ хаһан баҕарар бэлэм турарын эмиэ разведка көмөтүнэн билэн олороро. Онуоха эбии ол сүҥкэн холбоһукка көмө буолар Маньжоу-Го уонна Мэнцзянь 325 тыһыынча кэриҥэ саллааттаах туспа армиялаахтара. Итиччэ улахан армияны утары ССРС эмиэ олорон биэрбэккэ Уһук Илин сиригэр сэбилэниилээх күүстэр бөдөҥ холбоһуктарын тэрийэргэ күһэллибитэ. Оччотооҕу милитаристыы Япония бырабыыталыстыбатыгар икки тус-туспа көрүүлээх бөлөх баара. Биирэ хара бастакыттан Сэбиэскэй Сойуустан байыаннай күүһүнэн суудайан Ураалга диэри киэҥ сирдэри быһа охсон ылар былааннааҕа, иккистэр Азия судаарыстыбаларын уонна Австралияны бас бэриннэрэн, олохтоохтук тэринэн эрэ баран биһиэхэ сэриинэн түһэр баҕалаахтара…

Ол иһин фашистыы Германия ССРС-га соһуччу саба түспүтүн истээт, бу саас эрэ Сталиҥҥа эйэни, доҕордоһууну эрэннэрэн илии тутуспут үрдүк таһымнаах дипломат Мацуока тосту уларыйа охсон, Япония императорын Хирохитоны дойду Азиятааҕы чааһыгар сэриинэн саба киирэргэ туруорсубута биллэр. Хата ону император ылымматах. Номоххо киирбит сэбиэскэй разведчик Рихард Зорге ити уустук кэмҥэ Япония императора уонна бырабыыталыстыбата Сэбиэскэй Сойууска саба түһэр былааннара суоҕун туһунан чопчулаабыта. Ол түмүгэр Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын салалтата 1941 сыл бүтүүтүгэр Москва аттыгар буолбут тыҥааһыннаах хапсыһыыларга 10-тан тахса Сибиир стрелоктыы дивизияларын киллэрэн ньиэмэстэр кимэн киириилэрин тохтоппута.

Манна даҕатан аҕыннахха, Москва куорат аттынааҕы кыргыһыыга Монголиятааҕы норуот өрөспүүбүлүкэтэ улахан көмөнү оҥорбутун историктар өссө да сиһилии сырдата иликтэр. Ол курдук, кинилэр Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаланарын кытта монголлар 18 саастарыттан 50-гар диэри саастаах эр дьоннорун барыларын мобилизациялаан хас да дивизияны тэрийбиттэрэ. Бу дивизиялар МаньчжоуГону кытта кыраныыссаҕа турбут Үлэһит-бааһынай Кыһыл армиятын чаастарын солбуйбуттара. Монголлар итини таһынан сэриилэһэр армияҕа аһынан-таҥаһынан уонна аттарынан улахан көмөнү оҥорбуттара. Холобура, эписиэрдэр аатырбыт үрүҥ полушубоктарын, хаатыҥкалары, бараанка үтүлүктэри уо.д.а. сылаас таҥаһы монгол дьахталлара тигэн Сэбиэскэй Сойууска ыыталлара. Сэбиэскэй Сойууска былдьаһыктаах, ыарахан 1941–1942 сылларга Монголияны сэргэ, билиҥҥи Оборона миниистирин Сергей Шойгу төрөөбүт дойдута, оччотооҕу кэмҥэ туспа судаарыстыба быһыытынан дьаһанан олорбут Туватааҕы норуот өрөспүүбүлүкэтэ эмиэ суолталаах көмөнү оҥорбута биллэр. Оттон Англия уонна АХШ Аҕа дойду Улуу сэриитин бастакы күннэриттэн ыла көмөлөһүөх буолан эрэннэрэн баран, ленд-лизтэрэ 1942 сылтан саҕаламмытын, икки фронт 1944 сыллаахха бэс ыйын 6 күнүгэр эрэ арыллыбытын санатыах кэриҥнээхпит.

* * *

Билигин сорохтор Сэбиэскэй Сойуус 1945 сыллаахха атырдьах ыйыгар Японияҕа тоҕо сэриинэн саба түспүтүн кыайан өйдөөбөттөр. Кинилэр санааларыгар – төһө да Гитлер ускайдыы сатаабытын үрдүнэн Япония нейтралитет сөбүлэсиһиитин эрэллээхтик тутуспут. Дьиҥэр, ити кэмҥэ милитаристыы Япония Чуумпу акыйаан уутугар уонна арыыларыларыгар, Азия кытылларыгар уонна сирдэригэр Американы, Англияны уонна Кытайы утары сэриилэһэ сылдьара. Ол иһин кыаҕа тиийбэт буолан кини Квантуннааҕы армията ССРС уонна Монголия кыраныыссаларын кэспэтэҕэ. Ол эрээри Күн тахсар дойдутун политиктара уонна байыаннайдара фашистыы Германия сэриилэрэ биһиги дойдубутугар хайдах кимэн иһэллэрин кыраҕатык кэтии олорбуттара. Японнар куомуннаахтара Москваны да, Сталинграды да кыайан ылбатахтара, буһуу-хатыы тыйыс оскуолатын чиэстээхтик ааспыт Кыһыл армия мөлтүөхтээҕэр өссө күүһүрбүтэ. Онон Япония премьер-миниистирэ уонна байыаннай миинистирэ Хидэки Тодзио бырабыыталыстыба мунньаҕар Сэбиэскэй Сойуус күүһэ, кыаҕа эстэн, «буспут слива курдук» туллан түстэҕинэ, биһиги армиябыт туох да сүтүгэ суох Ураал хайаларыгар диэри сирдэри сэриилээн ылыаҕа диэн түстээбитэ табыллыбатаҕа. Иккиһинэн, самурайдар Хасан күөлгэ уонна Халхин-Гол өрүскэ хотторууларын үчүгэйдик өйдүүллэрэ. Үсүһүнэн, Сталин 1945 сыллаахха Ялтатааҕы конференцияҕа эрэ сойуустаахтарыгар Японияны утары сэриини Кыһыл армия Германия капитуляцияламмытын кэннэ, икки-үс ыйынан, саҕалыаҕа диэн иһитиннэрбитэ.

Японияны утары сэрии олох кылгас кэмҥэ барбыта. Кини хаамыыта хайдах барбыта, сүнньүнэн, киэҥник биллэр. Арай мөккүөрдээх түгэнинэн АХШ Хиросима уонна Нагасаки куораттарга бырахпыт атомнаах буомбалара туох ситиһиини аҕалбыта буолар. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, ити буомбалар АХШ японнары садаҕалыырынааҕар ордук Сэбиэскэй Сойууска суоһурҕанан, кыаҕын көрдөрөргө туһаайыллыбыттара. Атырдьах ыйын 9 күнүгэр американецтар атомнаах буомбаны бырахпыттарын кэннэ, Япония императора Хирохито ити ый 14 күнүгэр сэриини тохтотор баҕалааҕын аан бастаан биллэрбит. Күн тахсар дойдутун армиятын саллааттарыгар уонна мотуруостарыгар анаан 16 чыыһылаҕа суруйбут суругар император, Сэбиэскэй Сойуус сэриини биллэрбитинэн, сойуустаахтарга утарылаһыы туһата суох буолбутун уонна фашистыы Германияны кыайбыт сойуустаахтар 1945 сыл от ыйын 26 күнүгэр ылыммыт Потсдамнааҕы (Берлиннээҕи) Декларацияларын билинэрин туһунан иһитиннэрбит. Оттон ол докумуоҥҥа Япония биир тыла суох капитуляциялыырын туһунан этиллэрэ. Ол эрээри, японнар сэриилэһэллэрин тохтоппотохторо – кинилэр 70 мөлүйүөн саллааттаах армиялаахтара, Индокитай, Таиланд, Малайзия, Индонезия курдук дойдулары уонна Кытай улахан аҥаарын ылан, баһылаан олороллоро, онон бэйэлэрин күүстэригэр да эрэллэрэ улахана. Онуоха эбии Сэбиэскэй Сойуус 1941 сыллааҕы нейтралитет туһунан сөбүлэсиһиини тутуһуо диэн итэҕэл санаа эмиэ баара.

Японияны утары сэриигэ Сэбиэскэй Сойуус үс фрону тэрийбитэ: Забайкальетааҕы (маршал Родион Малиновскай), 1-кы Уһук Илиннээҕи (маршал Кирилл Мерецков), 2-с Уһук Илиннээҕи (армия генерала Максим Пуркаев). Бас командующайынан маршал Александр Василевскай анаммыта, кини дьаһалыгар 11 армия, үс салгын армията уонна биир тааҥка армията тэриллэн бэриллибитэ.

Япония императора уонна бырабыыталыстыбата Квантуннааҕы армия сэбиэскэй байыаннай чаастарын утары балтараа сыл холкутук сэриилэһэр кыахтаах диэн эрэнэллэрэ. Ол эрээри, сэрии кинилэр суоттаныыларыттан атыннык барбыта. Маньчжуриятааҕы операцияҕа тыырыллыбыт Кыһыл Армия чаастара саллаат ахсаанынан Квантуннааҕы армияны 2 төгүл, орудиетынан 5 төгүл, тааҥкатынан 4 төгүл, сөмөлүөтүнэн 3 төгүл куоһараллара. Оттон саллааттар уонна эписиэрдэр фашистыы Германия талыы чаастарын кытта уоттаах кыргыһыыларга буспут-хаппыт баай үөрүйэхтээхтэрэ. Сэбиэскэй Сойуус бу байыаннай хампаанньатыгар Монголиятааҕы норуот өрөспүүбүлүкэтин уонна Кытай армиялара көмөлтө күүс буолбуттара. Кыһыл Армия уонна кини кыттыгастара атырдьах ыйын 16 күнүгэр Квантуннааҕы армия бас командующайа генерал Ямада Отодзо саллааттарыгар бэринэллэригэр бирикээс биэрбитэ эрээри, сорох чаастар атырдьах ыйын 25 күнүгэр диэри утарылаһалларын тохтоппотохторо.

1945 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр АХШ муоратааҕы байыаннай флотун «Миссури» линкорыгар Япония биир тыла суох капитуляциятын туһунан актаҕа илии баттаммыта. Бу сүдү суолталаах түгэҥҥэ АХШ, Англия, ССРС, Кытай, Австралия, Канада, Нидерланды, Саҥа Зеландия уонна сэриилэһэр Франция бэрэстэбиитэллэрэ кыттыбыттара. Онон сир олоҕун атыйахтаах уулуу аймаабыт Аан дойду иккис сэриитэ 1939 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр саҕаланан 1945 сыллаахха балаҕан ыйын 2 күнүгэр түмүктэммитэ, алта сыл устата тохтоло суох салҕанан барбыта, мөллүйүөнүнэн дьон сырдык тыынын быспыта, үгүс дойдулар олохторун-дьаһахтарын ыар тыынынан хаарыйбыта.

* * *

Быйыл, 2020 сылга, Россия Федерациятын Судаарыстыбаннай думата балаҕан ыйын 3 күнүн Кыайыы күнүнэн биллэрбитэ олус улахан суолталаах. Бу Японияны утары кылгас сэриигэ Кыһыл Армия 13 тыһыынча кэриҥэ киһи сүтүктэммитэ. Ол иһигэр кыргыс хонуутугар тыһыынчаттан тахса саха ыччата хорсуннар өлүүлэринэн өлбүтэ. Манна чопчулуур буоллахха, өлбүт уонна бааһырбыт киһи ахсаана өссө да ситэ чопчулана илик. Бу норуокка «илиҥҥи фронт», «Дьоппуон сэриитэ» диэн сүрэхтэммит сэриигэ төһө саха кыттыбыта биллибэт. Арай кинилэр ортолоругар араас ураты дьылҕалаах саха дьоно бааллара олус кэрэхсэбиллээх.

Биир оннук киһинэн Сунтаартан төрүттээх байыаннай лүөччүк, байыаннай тылбаасчыт Софрон Степанович Максимов буолар. Кини Оренбургдааҕы байыаннай лүөччүктэри бэлэмниир оскуоланы бүтэрэн баран, 1939 сыллаахха Үлэһит-бааһынай Кыһыл армията Арҕаа Украинаны уонна Белоруссияны босхолуур операциятыгар кыттыбыт. Ол кэнниттэн 1940 сыллаахха дьоҕурдаах саха уолун япон тылын үөрэттэрэ Илиҥҥи дойдулар институттарыгар ыыппыттар. Онно анал үөрэҕи ааһан кини холкутук ньиэмэстии, англиялыы, кытайдыы, кэриэйдии, Улуу Кыайыы 75 сыла дьоппуоннуу саҥарар буолбут. Бэл диэтэр, Индия хинди тылын эмиэ баһылаабыт. Аҕа дойду Улуу сэриитэ саҕаламмытыгар Степан Максимов ийэ дойдутун көмүскээн Москва аттыгар снайпер быһыытынан сэриилэспит. Ол эрээри, төһө өстөөҕү сууһарбыта биллибэт. 1944 сыллаахха Генеральнай ыстаап оскуолатыгар үөрэнэн, байыаннай тылбаасчыт идэтин баһылаан, разведкаҕа уонна контрразведкаҕа сулууспалаабыт.

Японияны утары сэриигэ кини тылбаасчытынан сылдьыбыт. Софрон Степанович бэйэтэ ахтарынан, биирдэ Япония генералын доппуруоһугар ону-маны ыйыталаһан эрдэҕинэ, киһитэ улаханнык кыыһырбыт уонна японнуу тылынан үөхсүбүт, таҥнарыахсытынан ааттаан кинини дэлби кыраабыт. Онуоха кини Саха сириттэн сылдьарын эппит уонна бигэргэтиилээх буоллун диэн докумуонун көрдөрбүт, ол эрэ кэнниттэн генерал, дьэ, итэҕэйбит уонна саха уола япон тылын олус үчүгэйдик билэрин хайҕаабыт. Өссө Япония соҕуруу провинцияларын олохтоохторун диалектарынан саҥараҕын диэн чорботон бэлиэтээбит.

Элбэх омук тылын дэгиттэрдик баһылаабыт саха уола Софрон Максимов сэрии кэнниттэн байыаннай институкка преподавателлаабыт. 1993 сыллаахха өлбүт.

Иккис дьикти дьылҕалаах саханан Амматтан төрүттээх Асклепиодот Афанасьевич Рязанскайы ааттыахпын баҕарабын. Кини дьылҕатын туһунан норуот суруйааччыта Баһылай Харысхал көрдөөн булбут докумуоннарыттан сиэттэрэн кини туһунан билигин биллэр буолла.

Саха сиригэр сэбиэскэй былааһы олохтообут Ойуунускайдаах Аммосов атастара, Амма улууһун бастакы кулубатын уола Асклепиодот Рязанскай төрөөбүт дойдутугар Гражданскай сэрии уота күүдэпчилэммитигэр үрүҥнэр хамсааһыннарыгар кыттыһан бастаанньыстар биир этэрээттэрин хамандыыра буолар. Үрүҥнэр хотторбуттарын кэннэ бэриммэккэ Кытайга күрээбит. Онно бастаан суоппар үөрэҕэр үөрэнэн таксистыыр, кэлин уунан таһаҕаһы таһар хампаанньа тэриммит. Сэрии кэннэ Австралияҕа баран олохсуйбут. Нуучча төрүттээх эмигрант кыыһа кэргэннээх, оҕолордоммут.

Бу дойдутуттан тэлэһийбит саха Аан дойду иккис сэриитэ саҕаламмытыгар бастаан Англия, онтон АХШ армияларыгар баҕа өттүнэн саллаатынан суруттаран Японияны утары сэриилэспит. Асклепиодот Рязанскай авиацияҕа сулууспалаабыт, хорсуннук сэриилэспитин туоһута хас да уордьаннаах, мэтээллээх.

Үһүс ураты олохтоох биир дойдулаахпыт – Дьааҥы киһитэ Георгий Семенович Ефимов – 1920-с сылларга Ойуунускайдаах Аммосовы кытта бастаан бииргэ үлэлэспит, кэлин үрүҥнэр Быстах кэмнээх Саха уобалаһынааҕы норуодунай управлениеларын (ВЯОНУ) бэрэссэдээтэлэ буолбут киһи. Кини кыһыллартан куотан Харбин куоракка олохсуйбут, кэргэн ылбыт, үөрэхтээх буолан репетитордаабыт, Кытай Илиҥҥи тимир суолун салалтатын кэнсэлээрийэтигэр үлэлээбит. Георгий Семенович 1943 сыллаахха Кытай подданствотын ылан Е-БоЕнь диэн ааттаммыт.

Уос номоҕор кэпсэнэринэн, биир саха эписиэрэ Харбин куоракка кытайдар рестораннарыгар аһыы киирбит. Сорохтор этэллэринэн, ол киһи – врач, суруйааччы Дмитрий Софронов эбит. Остуолга олордоҕуна, биир мааны баҕайы, дьоһуннаахтык тутта-хапта сылдьар кытай киһитэ кэлэн соһуччу: «Сахаҕын дуо?» – диэн кэлэн ыйыппыт. «Сахабын» диэбитигэр олус үөрбүт уонна кэпсэтэрдии кини остуолугар олорунан кэбиспит. Кимин, тугун, хантан сылдьарын сахалыы сиэринэн туоһулаһан барбыт. Саха тылын истибэтэҕэ, саҥарбатаҕа өр буолбутун эппит уонна бэйэтин аатын билиһиннэрбит. Биһиги киһибит тоҥуй киһи түбэспит уонна Гражданскай сэрии историятын билэр буолан: «Ол аата, эн үрүҥ, өстөөх буоллаҕыҥ!» – диэн турбут. Георгий Ефимов онуоха маннык хоруйдаабыт: «Тукаам, ити миигин өстөөх диэтиҥ, ол гынан баран мин төрөөбүт норуоппар хаһан да өстөөх буолбатаҕым, Сэбиэскэй былааһы эрэ утарбытым». Өссө да кэпсэтэ түһүөҕүн саха эписиэрэ эбэтэр Софронов ыксаабыта буолан, тахсан куотан хаалбыт…

Ити кэмҥэ саха миллионер атыыһыта, билиҥҥи Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх Гавриил Васильевич Никифоров– Манньыаттаах Уола Аан дойду иккис сэриитин устатын тухары эмиграцияҕа Японияҕа уонна кини бас билэр сирдэригэр олорбут. Норуот суруйааччыта Баһылай Харысхал булбут докумуоннара туоһулуулларынан, Манньыаттаах Уола 1945 сыллаахха кыайтарбыт Японияттан атын сиргэ көспүт…

Өссө биир дьикти – ССРС Ис дьыалаларга наркомата (НКВД) 1946 сыллаахха оҥорбут ыспыраапкатыгар Япония армиятын билиэннэйдэрин кэккэтигэр киирэн билиэн түбэспит японнар, кытайдар, кэриэйдэр, монголлар уо.д.а. омуктар ортолоругар икки саха киһитэ баара ыйыллыбыт. Бу дьон кимнээхтэрэ күн бүгүҥҥэ диэри биллэ илик…

Манна даҕатан аҕыннахха, Аан дойду иккис сэриитэ конфедералистар сэбилэниилээх демонстрацияларыгар кытыннылар диэн сымыйанан буруйданан, Соловки оһуобай суолталаах лааҕырдарыгар ыытыллан баран, Финляндияҕа күрээн тиийэн олохсуйбут үс саха киһитин – Илин Хаҥалас Урдус кулубатын уола Егор Егорович СтаростинТоҕорууса, Өлүөхүмэ аатырбыт күүстээҕэ Михаил Федорович Корнилов–Мээнчэ Уола, Чурапчыттан төрүттээх Семен Константинович Старостин– Одьоо дьылҕаларын быһаччы хаарыйбыт. Егор Старостин иккис төрөөбүт дойду оҥостубут сирин көмүскээн Кыһыл Армияны утары икки төгүл саасаадах тутан сэриилэспит. Бастаан 1940 сыллааҕы Кыһыҥҥы сэриигэ, иккиһин Германия сойуустааҕын быһыытынан Финляндия Сэбиэскэй Сойууска саба түһүүтүгэр. Докумуоннар туоһулуулларынан, Финляндия армиятын капрала 1944 сыллаахха от ыйын 10 күнүнээҕи кыргыһыыга сураҕа суох сүппүт. Михаил Корнилов эмиэ Аан дойду иккис сэриитигэр кыргыс хонуутугар охтубут. Семен Старостин Кыһыл Армия кимэн киириититтэн күрээн Швецияҕа тиийэн олохсуйбут. Уопсайынан, ХХ үйэ бастакы аҥаарынааҕы аан дойдуну уонна Россияны хаарыйбыт сэриилэр, өрөбөлүүссүйэлэр, репрессиялар холоруктара элбэх саха дьонун сырдык тыынын толук оҥостубуттара, кинилэр дьылҕаларынан хабылыктана оонньообуттара. Холобура, 1920-с сылларга 50-тан тахса Саха сирин олохтооҕо омук сиригэр эмиграцияҕа барбыта биллэр. Бу дьон, биллэн турар, Аан дойду иккис сэриититтэн туора туран хаалбыттара, хаарыллыбатахтара буолуо диир күчүмэҕэй…

Кэпсээнтэн кэпсээн диэбиккэ дылы, Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыһыл Армия кэккэтигэр сэриилэһэ сылдьан, билиэҥҥэ түбэһэн баран күрээбит уонна омук сиринээҕи бартыһааннарга, фашистарга утарсар күүстэргэ холбоспут түгэннэрэ бааллар. Бу дьонтон үгүстэрэ өссө да көстө, чопчулана иликтэр. Арай Тааттаттан төрүттээх разведчик, Кыһыл Армия старшай лейтенана Георгий Михайлович Андросов Германия концлааҕырдарыттан күрээн Голландияҕа тиийэн, бартыһааннарга холбоһон, ньиэмэстэри утары сэриилэспитэ биллэр. Кинини сэргэ, Амма уола С.С. Иванов Франциятааҕы фашистарга утарсыыга холбоспутун, Горнай киһитэ Н.И. Сидоров Италияҕа бартыһааннаабытын уонна Бергамо куорат таһыгар көмүллэ сытарын туһунан чахчылар бааллар. Биир саха ыччата Петр Степанов Францияҕа көмүллэ сытара иһиллэр.

Бу ХХ үйэ бастакы аҥаарынааҕы долгуннарга оҕустаран киэҥ быралыйбыт дьоммут көмүс уҥуохтара Францияҕа, Италияҕа, Бельгияҕа, Норвегияҕа, Финляндияҕа, о.д.а киһи үөйбэтэх-ахтыбатах сирдэригэр сыттахтара. Оттон Японияны утары сэриигэ охтубут саха саллааттарын уҥуохтара Кытайга, Кореяҕа, Сахалиҥҥа, Монголияҕа баар бырааттыы киһи уҥуохтарыгар хараллыбыттара. Манна киһи хараастар биир түгэнин ахтан ааһары наадалааҕынан ааҕабын: кыайыы көтөллөөх сэрииттэн төннөн иһэр Уус Маайа улууһун Эдьээн нэһилиэгин уолаттара Охотскай байҕал Сантаар арыыларын таһыгар буурҕаҕа түбэһэн, айаннаан испит хараабыллара тимирэн, суорума суолламмыттар. Ол туһунан кэлин эрэ билиннэ, кинилэр өр кэмҥэ сураҕа суох сүппүттэр испиэһэктэригэр киирэ сылдьыбыттара.

Өскөтүн Японияны утары сэрии уһаан-тэнийэн барбыта буоллар, Саха сиригэр улахан охсуу тахсыан сөбө. Ол курдук, 1945 сыллаахха Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллыбыт 18 саастарын саҥа туолбут элбэх саха уола кыргыс кырыктаах хонуутугар түбэһиэхтэрэ эбитэ буолуо.

* * *

Мин ийэм уонна аҕам аймахтарыттан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 13 киһи ыҥырыллыбытыттан сэттэтэ кыайыы-хотуу көтөллөөх дойдуларыгар эргиллэн кэлбиттэрэ, оттон үһэ сураҕа суох сүппүтэ, өссө үс киһи кыргыһыы хонуутугар геройдуу охтубута. Ол иһигэр 1945 сыллааҕы Японияны утары сэриигэ биэс киһи кыттыбыта. Аҕам Илья Николаевич Пестерев 1942 сыллаахха атырдьах ыйыгар сэриигэ ыҥырыллыбыта. Нууччалыы үчүгэйдик билэр ефрейтор бастаан тааҥка батальонугар ананан танкистары бэлэмнэспит. Японияны утары сэрии саҕаламмытыгар 76-с мотострелоктыы полка састаабыгар киирэн Хинган хайаларын уҥуордаан, Монголия Тамсак Булаг куоратыттан Кытай Чаньчунь куоратыгар диэри тиийбит. Биир куораты ылыыга Квантуннааҕы армияны утары хорсуннук сэриилэһэн «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. Кини армияҕа сылдьан хоһоон суруйар эбит. Олортон биирдэстэрин, 1943 сыллаахха суруллубут, Кыһыл Армия кэккэтигэр сулууспалыыр саха оччотооҕу ыччатын өйүн-санаатын туоһулуур хоһоонунан ыстатыйабын түмүктүүбүн:

САЛЛААТ АНДАҔАРА

Мин төрөөбүт дойдубун

Таптааммын хаххалыы турабын.

Үлэни таптаан үлэлиир

Үлэһит бааһынай уолабын.

Сэриигэ хаһан да саһан,

Куттанан куотуом суоҕа.

Түөспүнэн киириэм өстөөххө –

Эдэрбин, чэгиэммин, хорсуммун!

Тапталлаах Сэбиэскэй Сойууспун

Чиэстээхтик үөрүүнэн көмүскүөм.

Кыһыл армия саллаатын аатын

Түһэриэм, киртитиэм суоҕа мин.

Владимир ПЕСТЕРЕВ, история наукатын кандидата

Чолбон.  – 2020. – Балаҕан ыйа

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *