ЭДЬИГЭЭНТЭН СУРУНАЛЫЫС БЭРДЭ

Биллиилээх суруналыыс В.В. Христофоров 60 сааһын туолар үбүлүөйүгэр аналлаах кэпсэтии

Валентин Викторович Христофоров бэчээт эйгэтигэр бэйэтин  боччумнаах кылаатын киллэрэ сылдьар дьоҕурдаах суруналыыс, эрэдээктэр быһыытынан биллэр. Кини «Илкэн» хаһыатын, «Время Арктики» сурунаалын бэлэмнээн таһаарарын таһынан эдэр суруналыыстарга сүбэ-ама буолар, тирээн турар соруктарыгар үүннээх-тэһииннээх санаатын этэр, ону таһынан уруһуйдьут, коллекционер. Быйыл  60 сааһын туолар үбүлүөйүн  айар үлэтин үгэнигэр көрсөр.

  • Валентин Викторович, эн биһиги сурунаалбыт ааҕааччыларыгар анаан, хаһан, ханна төрөөбүтүҥ уонна улааппытыҥ туһунан кылгастык сэһэргии түһүөҥ дуо?
  • Тохсунньу 27 күнүгэр, 1960 сыллаахха аҕам дойдутугар, табаһыт эбэҥкилэр олорор Кыстатыам диэн Эдьигээн уһук хотугу бөһүөлэгэр төрөөбүтүм. Аҕам онно кылаабынай зоотехнигынан үлэлиирэ. Онтон Эдьигээҥҥэ сопхуос босхоломмут профком бэрэссэдээтэлинэн талыллан, мин өссө кыра эрдэхпинэ                                                                                                             Эдьигээҥҥэ көһөн кэлбиппит. 1977 сыллаахха Эдьигээннээҕи орто оскуоланы бүтэрээт, арааһа суруйар дьоҕурум таайдаҕа буолуо, Дьокуускайдааҕы СГУ нуучча тылын салаатыгар туттарсан киирбитим.

Дьиҥэр, оҕо эрдэхпиттэн уруһуйдуурбун сөбүлүүрүм. Оскуолаҕа аатырбыт норуодунай худуоһунньук Георгий Николаевич Родионов уруһуй уонна черчение уруогар үөрэппитэ. Кини: «Валентин худуоһунньук буолара буолуо», — диир этэ. Ол эрээри, университекка уруһуйдуурбун быраҕан кэбиспитим. Туохха да кыттыбат, ортотук үөрэнэр устудьуон этим. Төрдүс кууруска Александр Фадеев «Последний из Удэге» диэн романыгар реферат суруйбуппун хайҕаабыттара. Үөрэхпин бүтэрэн Эдьигээҥҥэ тиийэн нуучча тылын уонна литературатын учууталынан үлэлээбитим. Оттон 1983 сыллаахха саас комсомол райкома ыҥыран, икки сыл устата үлэлээбит сылларбын үчүгэйдик саныыбын, истиҥник ахтабын. Коммунистическай субуотунньуктарга, ыстаадаларга табаһыттарга сылдьыы уонна пятилетка күүрээннээх үлэтин түбүгэ астык этэ. Ол кэнниттэн үлэлээбит оскуолабар начаалынай кылаастарга завучтаабытым. Аны районоҕа үөрэх салаатыгар үлэҕэ ылбыттара. Оччолорго 25 саастааҕым. Опыттаах, саастаах үлэһиттэр ортолоругар саамай эдэрдэрэ этим. Үс сыл табыллан үлэлии сырыттахпына Эдьигээннээҕи партия райкома «Коммунизм уоттара» хаһыакка кэрэспэдьиэннээ диэн сорудахтаабыта. Кылаабынай эрэдээктэр Петр Саввич Иванов миигин үөрэ көрсүбүтэ. Онно Татьяна Элляева, Галина Мохначевская, Людмила Сивцева уонна Акулина Харбаева курдук билигин бэчээт эйгэтигэр бэркэ биллэр-көстөр, ааттаах-суоллаах суруналыыстар үлэлииллэрэ. Бу эрэдээксийэ кэлэктиибигэр лоп курдук түөрт сыл  устата бэрт табыллан,  эйэлээхтик үлэлээн, сайдан элбэҕи билбитим. «Кыым» уонна «Социалистическая Якутия» курдук өрөспүүбүлүкэ киин хаһыаттара хам-түм информация көрдөөн ылаллара.

  • «Якутия» хаһыакка хайдах үлэҕэ киирбиккиний?
  • 1991 сыллаахха Москваҕа путч буолбут кэмигэр, Дьокуускайга «Социалистическая Якутия» хаһыат эрэдээксийэтигэр тиийбитим. «Хаһыаппытын сабан эрэллэр» диэн үлэһиттэр аймана сылдьаллара. Көрүдүөргэ оччотооҕу сүрүн эрэдээктэр Эдуард Рыбаковскай солбуйааччытын Владимир Таюрскайы көрсүбүтүм. Кини миигин кабинетыгар ыҥыран киллэрбитэ. Хайдах үлэлии сылдьарбын туоһулаһан баран: “Сотору биһиэхэ уларыйыы-тэлэрийии буолуоҕа. Онон кэлэр-барар, нууччалыы-сахалыы билэр эдэр киһи наада”, — диэбитэ. Мин улахан хаһыакка үлэлиир бүөмчү санаалаах буоламмын бэйэм тылламмытым. Ону «кэтэһэ түс» диэбитэ. Дьэ, ол кэнниттэн кинилэргэ мин матырыйаал бөҕөнү ыыт да ыыт буолбутум. 1992 сыллаахха, Саҥа дьыл иннинэ Таюрскай бэйэтэ эрийдэ: «Валентин кэл, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар биир миэстэ таҕыста. Сэбиэдиссэй Евгений Ростовцев. Олорор дьиэҕин бэйэҥ булунаҕын», — диэтэ. Мин: «Дьокуускайга ыҥырдылар, барабын», — диэтим да бүттэ. Тохсунньу 2 күнүгэр кэргэммин, оҕобун Эдьигээҥҥэ хаалларан, биир чымадаан тутуурдаах Дьокуускайга көтөн кэлбитим. Редакциям үлэһиттэрэ соһуйан эрэ хаалбыттара. Тохсунньу 3 күнүгэр Эдуард Михайлович кабинетыгар киирбиппэр: “Хантан сылдьаҕын, туох үөрэхтээххиний?” — диэн ыйытта. Оччолорго отут биир саастаахпын. Эдьигээннээҕи оройуон сэбиэтин дьокутаата буола сылдьыбытым, хаһыат  үлэтин барытын сатыыбын дии саныырым. Эрэдээктэр мин кэпсээммин истэн баран, аны Таюрскайтан «бу уол хайдаҕый?»  диэн ыйыппыта. «Куһаҕана суохтук суруйар. Үчүгэйэ диэн сахалыы билэр уонна суһаллык кэлэр-барар», — диэн сүрүн куоһурбун эппитэ. «Валентин, биһиэхэ икки ый устата үлэлээн көр, ол кэнниттэн биирдэ быһаарыахпыт», — диэбитэ Рыбаковскай. Сарсыныгар Покровскайга ыыппыттара. Кэлээт матырыйаал суруйан биэрбиппин «куһаҕана суох эбит» диэбиттэрэ. Ити курдук икки ый үлэлээн, «Якутия» хаһыакка тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар үлэҕэ киирэн 23 сыл устата үлэлээбитим. Саха сирин барытын кэриэтэ  кэрийбитим. Ол саҕана атын суруналыыстар барыахтарын баҕарбат сирдэринэн айанныырым. Евгений Ростовцев диэн бэйэтэ туспа суруйар стиллээх, уопуттаах суруналыыһы кытта бииргэ үлэлээбитим. Кини миигин “хаһан баҕарар баар чахчылары ырытар уонна бэйэҥ санааҕын этэр буол” диэн үөрэтэрэ. Кэлин миигин Ростовцев курдук бэйэтин санаатын этэр диир буолбуттара. «Якутия» хаһыакка элбэх матырыйаалбын бэчээттэппитим. Хотугу тиэмэҕэ суруйталаабыппын хомуйан, 2000 сыллаахха «Не дайте погаснуть свече моей надежды» диэн кинигэбин таһаартарбытым. Сотору буолаат, «Свежий ветер с северного берега» публицистика кинигэм күн сирин көрбүтэ.
  • Иван Федорович Ахчагныров туһунан айдааннаах матырыйаалы туохха олоҕуран суруйбуккунуй?
  • Биирдэ эрэдээксийэҕэ үлэлиир хоспор билбэт киһим киирэн: “Мин Ахчагныров аймаҕынабын. Эн кини туһунан ыстатыйа суруйуоҥ этэ дуо?” — диэбитэ. Бастаан аккаастанным. Онуоха кини: “Хаһан да Ойуунускайы сирэй көрсүбэтэх Аҕа дойду сэриитин бэтэрээнин Иван Николаев уонна Иван Ушницкай диэн суруналыыстар Ойуунускайы сордоон-муҥнаан доппуруостаабыта диэн сымыйанан дойҕохтоон «Центральное дело» диэн кинигэни нууччалыы тылынан таһаарбыттара.  Эн бэйэҥ ити дьыаланы кытта билис уонна суруй”, — диэн көрдөһөн тылыгар киллэрэн, И.Ф. Ахчагныров дьиэтигэр иккитэ баран кэпсэппитим. Иван Федорович: «Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, НКВД үлэһитэ этим. Баҕар ону буруйдаан даҕаны. Оттон Былатыан Ойуунускайы мин хаһан даҕаны көрбөтөҕүм. Оччолорго үөрэҕим, дуоһунаһым да кыра этэ. Ойуунускай курдук улахан киһи дьыалатын миэхэ ким итэҕэйэн биэриэҕэй?» — диэн соһуппута. Мин киниттэн ылбыт интервьюбун бэчээккэ бэлэмнээбитим. Ону Евгений Ростовцев көрөн баран: «Кыратык сыта түстүн», — диэбитэ. Онтон сотору буолаат бэчээккэ таһаарбыта. Ол эрээри икки сыл устата туох да эппиэти ылбатахпыт. Онон сэбиэдиссэйим сорудаҕынан, 1994 сыллаахха иккистээн суруйбутум. Дьэ ол кэннэ биирдэ, Саха өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү суутун бэрэссэдээтэлиттэн Людмила Тимофеевна Гореваттан «Бу дьыаланы көрдүбүт. И.Ф. Ахчагныров Ойуунускайы көрбөтөх, билбэт эбит. Онон сыыһа суруйбут суруналыыстар Иван Николаев уонна Иван Ушницкай ыстараап төлөөтүлэр, сыыһаларын билинэн хаһыакка опровержение суруйдулар» диэн ис хоһоонноох эппиэт сурук кэлбитэ. Ити мин бастакы улахан кыайыым этэ. Онтон Үөһээ Бүлүүгэ Дима Григорьев диэн табаарыһым эргиэмсик атаһын оройуон чиновнига олоҕо суох атаҕастыырын туһунан хаһыаппар суруйбутум. Суукка мин көмүскэспит киһим кыайан тахсыбыта. Өрөспүүбүлүкэ киин хаһыатын дьайыыта күүстээҕин онно билбитим. Биирдэ 2000 сыллаахха Улахан Ааҥҥа Михаил Павлов диэн улахан бааһынай хаһаайыстыбалаах киһи хотоно саас умайан, элбэх сүөһүтэ өлбүтэ. Ол туһунан суруйаары массыынанан киниэхэ ойутан тиийдим. Киһим: «Туох айылаах миэхэ сыбыытаан хааллыгыт. Субу УПУ-лар, прокуратура, милициялар кэлэн доппуруостаан бардылар. Эн кэрэспэдьиэн тугу гынаары гынаҕыный?» — диэн миигин кыыһыра көрүстэ. Ол да буоллар тугу билбиппин хаһыаппар суруйдум. Ол кэнниттэн бааһынай хаһаайыстыбалар ыҥырыы ылынан Михаил Павловка көмөлөспүттэрэ. Аны Удачнайынан кэлэн иһэр дьиикэй табалары тоһуйан ытыалыылларын билэн суруйбутум. Ол кэнниттэн биир сыл буолан баран «О защите миграции диких оленей» диэн дьаһал Саха сиригэр тахсыбыта.
  • Валентин Викторович, эн хаһааҥҥыттан ыла «Илкэн» хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн үлэлиигиний?
  • 2015 сыллаахха Саха өрөспүүбүлүкэтин «Сахабэчээт» автономнай тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ Ф.П. Пестряков көрсөн «Илкэн» хаһыат сүрүн эрэдээктэринэн үлэҕэ ыҥырбыта. Мин толкуйга түспүтүм. «Якутия» хаһыакка элбэх эрэдээктэр уларыйбыта. Саастаах суруналыыстары уураталаабыттара. Онон мин сөбүлэһэн төрдүс сылбын үлэлиибин, сүрүннээн Арктика тиэмэтигэр суруйабын. Хам-түм бэйэм кыра кинигэлэрбин бэчээттэтэбин. Билигин харчы көстөрө кырыымчык буолан эрэр. Онон командировкаҕа ханна да сылдьыбаппыт. Спонсор көстөрө буоллар «Илкэн» хаһыаппын нэдиэлэҕэ иккитэ таһаарыам, «Время Арктики» сурунаалбын бэчээттэтиэм этэ.
  • Сүрүн идэҥ таһынан өссө коллекция хомуйаргын, уруһуйдаан быыстапкаларга кыттаргын билэбин. Ол туһунан кылгастык кэпсиэҥ дуо?
  • Хаһыакка үлэлиир кэмнэрбэр манньыаттары коллекциялаан, балай эмэни хомуйбутум. Кэлин сүрдээх элбэҕи коллекциялыыр дьон баарын билэн, саллан тохтуу сылдьабын. Оттон хотугу тиэмэҕэ уруһуйдуурбун уруккуттан сөбүлүүбүн эрээри, бастакы быыстапкам былырыын эрэ буолбута. Хас биирдии А-4 кумааҕы кээмэйдээх хартыына тиэкисин суруйуу, бэлэмнээһин түбүктээх үлэ буолар эбит. Онно икки хартыынабын атыыласпыттара. Хотугу дойду ассоциациятын 30 сылыгар анаан, «Выставка художников Севера» буолар. Онно уонна «Россия – моя история» түмэл комплексын музейыгар аҕыйах үлэлэрбин илдьэн биэриэхтээхпин. Аны тус үлэм таһынан нууччалыы хоһоон суруйабын. Билиҥҥитэ прозаҕа ылсан көрө иликпин эрээри, инникитин холонон көрөр баҕалаахпын.
  • Валентин Викторович, өрөгөйдөөх 60 сааскын туолар үбүлүөйгүнэн итиитик-истиҥник эҕэрдэлиибит. Айар үлэҕэр ситиһиини, тус олоххор дьолу баҕарабыт. Баҕа санааҥ туола турдун!

 

Кэпсэттэ Иван ОСИПОВ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *