Эттэтиилээх, этитиилээх эмчит…

Былыр да, аны да аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх, айыылаах-харалаах, айгыр-силик бэйэлээх, аламай маҥан күннээх, алаарыйар аан ийэ дойдуга айылҕаттан айдарыылаах дьонноох буоламмыт тоҕус ыйдаах томороон тымныылаах сиргэ сүөһү-ас тутан, оҕо-уруу төрөтөн, иитэн саха омук быһыытынан симэлийбэккэ, бүгүҥҥү үрдүк сайдыылаах үтүргэннээх үйэҕэ тыыннаах ордон кэллэхпит…

Былыргы былдьаһыктаах кэмҥэ омук быстан-ойдон хаалбакка, өлөн-сүтэн бараммакка олоруутугар ойууттар, удаҕаттар, отоһуттар олус улахан суолталаахтар. Бу саха омук биир уратыта буолбут идэлээх дьону сэбиэскэй кэмҥэ симэлитэ, сүтэрэ сатаабыттара мэлдьэх буолбатах…

Хата, биһиги барыбыт дьолугар, ойууннааһын-отоһуттааһын олох да умнуллан эрдэҕинэ, Айыы Үөрэҕин олоҕун устата үөрэтэн, элбэх матырыйаалы хомуйан аар-саарга тарҕаппыт, аан дойду таһымыгар таһаарбыт киһи – Улуу Айыы ойуун, медицинскэй, психологическай  наукалар доктордара, профессор, уһулуччулаах эмчит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуотун эмчиттэрин Ассоциациятын тэрийээччитэ, бочуоттаах президенэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Союһун чилиэнэ, прозаик, поэт, музыкант, ырыаһыт Владимир Алексеевич Кондаков норуот эмчиттэрин ассоциациятын тэрийбитэ. Бу дьиҥнээх саха саарыныгар, сүдү киһитигэр сүгүрүйэн туран, кини үлэтин-хамнаһын үтүө санаанан салайтаран салгыыр норуот эмчиттэригэр ис сүрэхпиттэн махтаныахпын баҕарабын…

Бүгүн мин Владимир Алексеевич үгүс сыралаах үлэтин түмүгэр тэриллибит норуот эмчиттэрин ассоциациятын үлэһитэ, эмчитэ Марина Петровна Попова – Уйгу туһунан тус бэйэм көрсөн, кэпсэтэн, эмтэнэн ылбыт билиибэр олоҕуран  билиһиннэриэхпин баҕарабын. Кини Таатта улууһун Уус Таатта нэһилиэгиттэн төрүттээх-уустаах, удьуордарын төрдүгэр Тыал Ойуун диэн аата ааттаммат кырдьаҕастаах.

Ыстатыйам аата “Эттэтиилээх, этитиилээх эмчит” дэммитэ сорох ааҕааччыга олуона курдук ааҕыллыан, иһиллиэн, өйдөнүөн сөп…

Ааспыт кэми көрдөрөр, ордук ойууттар, удаҕаттар, отоһуттар тустарынан литератураны хасыһан, анааран аахтахха “эттэтии” диэн айдарыылаах дьон үксэ оҕо эрдэхтэриттэн баардаахтара биллэр, онтон үйэлэрин хайа эрэ кэмигэр туга да биллибэт ыарыынан ыалдьан баран ойуун, удаҕан, отоһут, эмчит, уус буолаллар эбит. Тылдьыттартан көрдөххө (үгүс тылдьыкка), “эттэтии” диэн  улаханнык ыалдьан анал бэлэмнэниини  барыы диэбиттэр. Оттон “этитиилээх” диэн ким эмэ уратытык сыһыаннаһан тыл этэн, алҕаан санаатын иҥэриитэ.

“Оҕо сааспыттан “ураты” дьоҕурдааҕым, 4-5 саастаахпар олорор дьиэм тэлэгэһэтигэр саха балаҕанын курдук кыракый дьиэ баара. Онно ойуун таҥаһа, дүҥүрэ көхөҕө ыйанан турарын өйдүүбүн. Кып-кыра оҕо тоҕо эрэ онтон  арахсыбакка интэриэһиргээн көрөрүм, … сонун тэллэҕиттэн тутан турарым. Ону дьонум мөҕөллөрө. “Бу ким таҥаһай?” – диэн ыйыппыппын: “Тоҥус ойуунун таҥаһа”, – диэбиттэрэ өйбөр хатанан хаалбыт… Оҕо сырыттахпына аймахтарбыттан биир эмэ киһи “айаннаатаҕына”, улахан сата тыала түһэрин өйдүүбүн. Бэйэм “барара” чугаһаабыт киһини аҕыйах ый инниттэн көрөн билэр этим. Биирдэ лааппыга киирбитим, ийэм барахсан уочаракка турара, күлүгэ түспүтүн көрөммүн, наһаа хомойбутум… Ол курдук, аҕыйах ыйынан эмискэ суох буолаахтаабыта…”, – диэн Марина Петровна –Уйгу кэпсээбит.

Аны 2009 сыллаахтан ыла биэс-алта сыл устата туга да ыалдьара чопчу биллибэккэ суорҕан-тэллэх киһитэ буолбут. Сыппыт сылларын устата түүлүгэр кып-кыһыл харахтаах, хара ыт арахпакка күөйэ сылдьар буолбут… алтыс сылыгар хаҥас илиитэ хатан барбыт. Ол кэнниттэн илиитигэр туох эрэ туспа эниэргийэ киирэн барбыт… Олус куттанан саха эмчитин булан көрдөрүнэргэ быһаарыммыт. Бассаап ситимиттэн Светлана диэн эмчити булан тиийбит. Киһитэ көрөөт да: “Бэйэҥ хайдах эрэ эбиккин. В.А. Кондаков аатынан норуот эмчиттэрин бэлэмниир ассоциация баар, онно бара сырыт”, – диэн сүбэлээбит.

Күһүн үрдүк категориялаах норуот эмчитэ Д.Д. Аммосова көрсүбүт, үөрэппит. Үөрэх бүппүтүн кэннэ: “Эмтиир дьоҕурдаах эбиккин”, – диэн Намҥа илдьэ тахсан эмтииргэ уһуйан барбыт уонна алҕаан: “Кытаат, эмтээ. Сүллэрдиир кыахтаах эбиккин”, –  диэн оборорго анаан муос бэлэхтээбит. Сыл курдук саллан ити ньыманан дьону эмтээбэккэ имэрийэн, алҕаан эрэ эмтии сылдьыбыт. Уһуйааччыта: “Сүллэрдиир кыахтааххын, олох куттаныма. Дьону эмтиир аналлаахххын”, – диэн иккис оборор сото уҥуоҕун биэриэҕиттэн бу ньыманан эмтии сылдьабын  диэн эйэҕэс, сайаҕас эмчит Марина Петровна бэрт сэмэйдик үөрэ-көтө кэпсээбитэ.

Тыл, итэҕэл баарын тухары хайа да омук өлбөт-сүппэт аналлаах. Оттон ол норуот уһун үйэлээх буолуутугар научнай төрүккэ олоҕуран эмтиир медицина уонна этитиилээх норуот эмчиттэрэ биир өйүнэн-санаанан үлэлииллэрэ эрэйиллэр. Итинник санааҕа сүдү киһибит Владимир Алексеевич Кондаков кэлбитэ.

Сүллэрдээһин – киһи иһиттэн, этиттэн ыарыыны, туох эрэ эттиги курдаттыы ылыы. Владимир Алексеевич суруйарынан, бу Аан дойду үрдүнэн бэрт сэдэхтик туттуллар ньыма. Бу ньыманы Филиппин хилердара, Америка индеецтэрин ойууннара тутталлар эбит. Сахаларга сүллэрдьитинэн биллибит ойууннарынан А.И.Прокопьева – Биирдээх Настааччыйа, А.Д.Павлова -Алыһардаах удаҕан, К.П.Семенов – Куонаан ойуун буолаллар эбит.

Марина Петровна бу уустук эмтээһин ньыматынан биир үтүө күн ханнык эрэ биллибэт күүс “обор” диэбитигэр соһуйбучча оборбуппар ыарыһахтан ириҥэлээх чэлкэх тахсан кэлбитэ, онтон ыла үксүн сүллэрдээн эмтиибин диэн кэпсиир…

Биһиги нэһилиэктэн аан маҥнай арыгы дьаатыттан эмтэппит дьоммут этэҥҥэ чөл, толору олоҕунан олороллоро үөрдэр. Марина Павловна эмтээбит дьонун кытта сибээһин быспат, кэпсэтэр, сүбэлиир-амалыыр. Нэһилиэкпитигэр кэлэн араас ыарыылаах дьону көрөн-истэн, диагноз туруоран, илбийэн, сүллэрдээн, алҕаан, этиҥ түспүт маһын уотунан ыраастаан эмтээтэ. Эмтэппит дьон үс-түөрт күн устата бэргээн баран сыыйа үтүөрэн бардыбыт, олус туһалаах эйэҕэс-элэккэй эмчиппит диэн махтана ахтабыт.  Сэргэх-ыалдьытымсах Семен Николаевич, Христина Захаровна Стручковтар Марина Павловнаны дьиэлэригэр хоннороллор, ыарыһахтарга кини кэлбитин биллэрэллэр, ким хастан кэлэрин сааһылыыллар. Онон Стручковтарга олохтоохтор махталлара улахан.

Билиҥҥи курдук сыана ыараабыт, санаатах аайы айанныыр кыаҕа суох тыа дьонун доруобуйатыгар кыһаллара хайҕаныан эрэ сөп. Марина Петровна саха киһитин сиэринэн сэмэй, киэҥ-холку майгылаах, ыһа-тоҕо бэйэтин бэрдин таһаарына сатаабат.

Ыарахан да буоллар быартан, ноортон, куртахтан, бүөртэн, төбөттөн тааһы сэрэнэн оборорун; ордук үчүгэйдик-эрэллээхтик миома, киста, грыжа, гайморит ыарыылары үтүөрдэрин; арыгыттан босхолонор баҕалаах киһи чэпчэкитик эмтэнэрин, өр кэмҥэ арыгы испит дьон көхсүн хараҕар үөн үөскүүрүн, ону оборон ылан эт харахтарыгар көрдөрөрүн; сүһүөх, сис ыарыытын улаханнык баалыы илигинэ эмтиир ордук кыалларын судургутук кэпсиир.

Өскөтө ыарыһах үтүөрэргэ эрэллээх буоллаҕына, ыарыы барыта эмтэнэр кыахтааҕын, ыалдьарын билбэккэ сылдьар киһи салгын кутун көннөрөн, буор кутун бөҕөтүтэн, ийэ кутун этигэр-хааныгар күүскэ иҥэрэн эмтиэхтээххин диир. Марина Петровна алгыһы, этиҥ уотунан ыраастааһыны олус наадалааҕынан ааҕан туһанар.

Кини салгыы маннык кэпсиир: “Сорох ыал дьиэлэрин ыраастата, арчылата сатааччылар. Дьиэни ыраастааһын олус уустук, тоҕо диэтэххэ аллараттан тахсар аһаҕас сирдээх, араас ыар тыыннаах дьиэлэр баар буолаллар. Манна олорор дьон ыарытыйар, ыарахан олохтоох буолааччы. Кэлиҥҥи кэмҥэ бассаап көмөтүнэн “бэйэлэрэ эмтиэкэ” буолбут дьон наһаа элбээтэ. Ол түмүгэр сорох дьон түбэһиэх оту көөнньөрөн иһэн быардарын олордон кэбиһэр түгэннэрэ баар буолааччы. Ол эрээри киһи этигэр-хааныгар боҕуруоскай, үөрэ ото олус туһалаахтар. Киһи салгын кутун күүһүрдэр, ийэ кутун бөҕөргөтөр оттор”.

Киһи уон икки араҥатын эмчит үчүгэйдик билэрэ наада. Ол хайа эрэ араҥатыгар ыарыы “уйатын” булан ону суох оҥорорго кыһаныахтаах. Онуоха эмтээһин араас ньыматыттан (Кондаков суруйарынан, 14 ньыма баар) биири таба тайаныахтаах. Ордук табыгастаах, ол эрээри ыарахан ньыма сүллэрдээһин буолара көстөн турар суол. Маны былыр улахан ойууттар, удаҕаттар туһаналлара.

Түмүктээн эттэххэ, айылҕаттан айдарыылаах этитиилээх, эттэтиилээх эйэҕэс эмчити Марина Петровна Попованы – Уйгуну кытта кэпсэтиибин, көрбүппүн-истибиппин бар дьоммор тиэрдэргэ бигэтик быһаарынан бу кылгас одоҥ-додоҥ суруйуубар тистим. Доруобуйа сылыгар республикабыт араас дьарҕа ыарыылаах дьоно норуот эмчитин ураты дьоҕурун туһанан чөл туруктаныҥ диэн ыҥырабын! Суруйуубун “Саҥа күнү көрсүөххэ” хоһооммунан түмүктүүбүн:

Саргыбытын салайса,

Саха аатын ааттата,

Сайда-үүнэ бу сиргэ

Саҥа күнү көрсүөххэ –

Чэгиэн-чэбдик туруктаах,

Чэмэлийэр чөл куттаах…

Үөрүүбүтүн үксэтэ,

Үгэспитин үөрэтэ,

Сүүрбэ биирис үйэҕэ

Саҥа күнү көрсүөххэ –

Чэгиэн-чэбдик туруктаах,

Чэмэлийэр чөл куттаах…

Олохпутун оҥосто,

Оҕо-уруу тэнитэ,

Сүүрэ-көтө этэҥҥэ

Саҥа күнү көрсүөххэ –

Чэгиэн-чэбдик туруктаах,

Чэмэлийэр чөл куттаах…

Александр Тарасов,

учуутал, поэт, суруналыыс

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *