Ырыаһыт поэт

Иннокентий Михайлович Сосин Щепкин аатынан училищеҕа бастакы кууруска үөрэнэрбитигэр саха саха тылыгар лекция ааҕара. 1969–1970 сыллардаахха Иннокентий Михайлович Үрдүкү партинай оскуола журналистика салаатыгар үөрэнэрэ.
Иннокентий Михайлович симириктии көрбүт, сүрдээх холку, сымнаҕас майгылааҕа. Үөрэтэригэр улахан ирдэбили туруорбатаҕа, билэп алтыспыт саха суруйааччыларын көрөн олорор курдук иһирэхтик кэпсиирэ, манна диэн эттэххэх кэпсээнньит, сэһэнньит бэрдэ, билиитэ-көрүүтэ да киэҥ этэ. Көрдөөх түгэннэри кэпсииригэр хараҕын быһыта симмэхтээн бэйэтэ тэҥҥэ күлсэрэ, онтукаыттан сүрдээҕин астынара, ис сүрэҕиттэн дьээбэлээх быһылааҕа. Иннокентий Михайловиһи сымнаһаырҕатан тэҥнээх киһилии кэпсэтэрбит, ол курдук судургу майгылааҕа.
Зачет да, эекзамен да туппатаҕа, көҥүл истээччилэр этибит. Иннокентий Михайлович омос көрүүгэ сахаҕа майгыннаабат дьүһүннээҕэ-бодолооҕо, Улуу Маоҕа боҕуодьулуура.
Кини быраас, майор Тимофей Егорович Сосин туһунан кэпсээбитин бу баардыы өйдүүбүн. Сэрии сылларыгар “Киис тиэрбит” сайылыкка олордохторуна байыаннай самолет, истребитель түһэн соһуппут. Т.Е. Сосин Арҕаа фронтан Илин фроҥҥа көтөн иһэн, летчигын көрдөстөҕө буолуо, сайылыгар түһэн ааспыт. Аҕата оҕонньор үөрүүтүгэр тиҥэһэ оҕуһун өлөрөн малааһын тэрийбит. “Мин оччолорго кырабын, самолету эргийэ сылдьан көрөбүт, оҕолор сөҕүү-махтайыы бөҕөлөрө. Убайым Түмэпий халлаантан түспүт таҥара, герой буолан көстүбүтэ. Дьэ, кырдьык, саха киһитигэр Тимофей Сосин көстөр дбүһүнүнэн кэрэмэс кэрэ көрүҥнээҕэ, кэргэнинээн Саха театрыгар кэлэллэрэ. Кыыстара Света Сосина-Игнатьева оонньуур испэктээкиллэрин көрөллөрө.
1970 сыллаахха Саҥа дьылы студия оҕолоро бары кыттыһан олорор сирбитигэр Быковоҕа чааһынай дьиэлэргэ көрсүбүппүт. иннокентий Михайловиһы ыҥырбыппыт, Москва бириэмэтинэн киэһээ алта чааска Саха Саҥа дьылын көрсүбүппүт. Иннокентий Михайлович хоммокко Масквалаабыта, уолаттар станцияҕа атааран кэллибит.
“Степа, сарсын биир эмит табаарыскын илдьэ миэхэкэлээр”, – диэн аадырыһын биэрбитэ. Сарсыарда сөп соҕустук эрдэ туран, хомунан Бурнашев Васялыын барбыппыт. Пропускной бюроҕа ааппытын, кимиэхэ кэлбиппитин ыйытан баран аһардылар.
Иннокентий Михайлович хоһо улаханын өйдүүбүн, суруйар остуола залтан салгыы барар ымыллаҕас хоско турара, утуйар хос, ванна, туалет, прихожка, гардероб, вешалка, балкон сиэрин сиппит хос дии санаабытым. Саҥа дьылы көрсүбүччэ, бэйэтэ “чэпчээн” сылдьара, саҥата-иҥэтэ элбээбит, сотору-сотору хоһооннорун ааҕара.
“Биригэдьиир Марыынатын”, “Мүрү барахсаны” хайдах суруйбутун кэпсиирэ. Ол кэмҥэ телефон тырылыы түһэрэ: “Эн хаһан түһэҕин, бары күүтэн олоробут”, – кытаанах саҥа иһиллэрэ.
Иннокентий Михайлович оонньоон, күлэ-күлэ: “Долган Таня баар дуо? Кини баар буоллаҕына тиийиэм”, – диэн ньиэрбэлэригэр оонньуура.
“Чэ, оҕолоор, туох баарынан аһааҥ, бииргэ үөрэнэр партиецтар күүтэллэр, күүтэн эрдиннэр”, – диэн харахтарын симириктии көрөн, күлэн быыһыгыратара. Телефон сорунуулаахтык тырылыы түһэрэ, били кытаанах саҥа иһиллэрэ: “Иннокентий Михайлович, кэпсэтии атын буолуо, тоҕо аттаһыннараҕын, төһө өр күүтэбит?” “Ыалдьыттардаахпын, барар кыаҕым суох”, күлэ-күлэ харарар, биһиги Васялыын ыалдьыттар аатырбыппыт. Хаһан да ыалдьыт быһыытынан ыҥырыллыбатах киһи, мин астына иһиттим. Өтөр буолбата, ааны тоҥсуйан тобугураттылар да, кытаанахтык эриличчи көрбүт сытыы харахтардаах, ыас хара куудара баттахтаах, тып-тап быһыылаах-таһаалаах, көбүс-көнө уҥуохтаах, кыраһыабай киһи хос ортотугар күөрэс гына түстэ: “Хантан сылдьар оҕолоргутуй? Дьиэлээҥ! Иннокентий, таҥын!” – хамаанда судургу буолла. Иннокентий Михайлович били долга Танята эрэ, кимэ эрэ, долгуйан үүтүн тохпут кыра оҕолуу буруйдаммыттыы туттан, хомунан киирэн барда. Көрөн турдахпына уолуйбут омунугар ырбаахытын тиэрэ кэтэн кэбистэ, хаалтыс көрдүүр түбүгэр түстэ.
Ол кытаанах саҥалаах-иҥэлээх киһи, кэлин саха норуотун бастакы президенэ Михаил Ефимович Николаев этэ.
Ол аата биһиги Васялыын Михаил Ефимовиһи 1970 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр көрбүппүт.
48 сыл ааспыт, эдэр бэйэбит сааһырдыбыт. Михаил Ефимович ыйаах таһааран миигин циркэ бастакы директорынан, “Сахафильм” кинокомпания генеральнай диеркторынан, барыта 21 сыл директор дуоһунаһыгар үлэлэппитэ.
Михаил Ефимови сүдү авторитетыгар уйдаран олус ситиһиилээхтик үлэлээн-хамсаан ааспыппын күндүтүк саныыбын. “Сахафильм” кинокомпанияҕа директордыы олорон учууталбын Иннокентий Михайловиһи кытта үлэбинэн үгүстүк алтыһан ааспыппыт. “Мэҥэлэр хайа үрдүгэр” документальнай киинэҕэ сүбэһиттээбитэ. Кини хаһан да бэйэтин санаатын, этиилэрин соҥнообот, сөптөөх быһаарыыларын холкутук туруорсара.
Иннокентий Михайлович ыгылыйбат, быыппастан турбат үтүө хаачыстыбалааҕа. Дойдум, Мэҥэлэр тустарынан сүүрбэттэн тахса документальнай, уус-уран киинэлэр уһуллубуттара, онно Иннокентий Михайлович сүбэтэ-амата, көҕүлүүрэ төттөрү буолбута. Правительство мунньаҕар дэлэтигэр этиэхтэрэ дуо: “Доллу наар Мэҥэ туһунан уһулар, атын улуустар суохтарыгар дылы”, – диэн. Онуоха культура оччотооҕу миниистирэ Борисов: “Дойдутугар уһулар буоллаҕа, ханнааҕы үбүнэн хоту-соҕуруу айанныай”, – диэбиттээҕэ.
Иннокентий Михайлович – ырыаһыт поэт, кини тылларыгар “Мүрү барахсан”, “Биригэдьиир Марыына”, “Мэттэкэ-тэттэкэ Миитэрэй”, “Аадыгыдык-ыыдьыгыдьык”, “Хотуг сулус”, “Лена вальса”, “Уол Табаҕа” ырыалар уостан түспэттэр, кэнсиэр аайы ылааналлар. Иннокентий Михайович “Мэҥэлэн өрөгөй ырыаларын” тылларын суруйан конкурска кыайан, күн бүгүн үөрүүлээх, хомолтолоох күннэрбитигэр ыллыыбыт.
Христофор Максимов доҕоро үөлээннээҕэ Сосин тылларыгар элбэх мелодиялары айбыта, ыллаабыта-туойбута. Эдьиийбит Марыына барахсан толоруутугар сүргэбит көтөҕүллэрэ.
Иннокентий Михайлович миэхэ махтанан турардаах: “Степан Николаевич Доллу, эн миигин ырыаһыт поэт диэн ыстатыйаҕар суруйбуккун ааҕан бэйэм да соһуйдум, сүүсчэкэ ырыалаахпын, онон ырыаһыт поэт диэн ааттаммытым сөп курдук”, – диэбитэ.
Иннокентий Сосин тылларыгар ырыаны иһиттэхпинэ, ырааппыт оҕо сааспын, Москваны, Быковоны саныыбын. Дьылҕам биир улахан ырыаһыт поэты кытта алтыһыннарбыт. Сүргэм көтөҕүллүбүт, санаам кэлбит күннэригэр учууталым ырыаларын ыллааччыбын. Ырыа киһини кытаттыыр!

Степан Сивцев-Доллу
06.11.2018 с.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *