ЫРЫАҺЫТ ЫНДЫЫТА

(Уус-уран эссе)

Дьиҥнээх ырыа диэн тугуй?

Ырыа – сүрэх төлөнө,

Ырыа – санаа көҥүлэ,

Дьол дуу, сор дуу оонньуута,

Хаарыаннаах харах уута:

Ырыа – сүрэх кыланыыта.

Семен Данилов

Ол курдук суолларын билбэккэ, айахтара хам буолбакка дойдуларыгар тиийэн кэлэллэрэ. Урутаан Иэлэлэрэ:Үрдүкү кылаастарга Хорообукка үөрэ­нэ сылдьан, субуота үүннэр эрэ дой­ду­ларын, дьиэлэрин диэки сатыы ан­­ньы­нан кэбиһэр буолаллара. Атын оҕолор ки­ни­лэри ыраа­ҕынан куотан, элэстэнэ тураллара. Настаа мөдөөт, бытааннык хаамар буолан, кыра эрдэҕиттэн арахсыспат дьүөгэлэрин Аанчыгы, Иэлэни уонна балта Өлөөҥкөнү кытта хаалан хаа­лаллара. Суоллара сис үрдүк бырааннарын даба­йан икки көс уһуннаах. Туруору сиргэ Аанчыктаах Иэлэ Настааларын икки илиититтэн соһон-сы­һан көмөлөһөллөрө. Үөһэ тахсан тыын ылан, сын­ньа­на түһэллэрэ. Настаа дьүөгэлэригэр аахпыт кэп­сээннэрин кэпсиирэ, хоһооннорун ааҕара, ырыа­та-тойуга быстыбат буолара.

– Кыргыттаар, Лэбийэбит кэллэ, дойдубут кө­һүн­нэ, – диэн салгын сиэбит кыаһаан хара сирэйэ үөрүүнэн күлүм аллайара.

– Оо, аҕам алааһа барахсаны аҕынным даҕаны, – диэн аны Өлөөҥкө аҕатын өтөҕүн көрөн өрө экки­рии түһэрэ.

Бу кини аҕата, оттон Настаа таайа Бүөтүр оҕон­ньор, төрөөбүт төрүт өбүгэтин өтөҕө. Кыргыт­тар кыра эрдэхтэриттэн Лэбийэ күөлүн тула Бүөтүр оҕонньору кытта оттоспут, бугул бөҕөнү туруор­бут аҕай сирдэрэ. Сайыны быһа оҕонньор туулаа­быт соботун астына сииллэрин күн бүгүҥҥэ диэри умнубаттар.

Кыргыттар сүүстэриттэн көлөһүннэрин соттон, сыыр үрдүттэн Лэбийэ күөлэ күн уотугар күлүм­нүү, дьиримнии оонньуурун, алааһы сэлэлии үүм­мүт хатыҥнары одуулаан саҥата суох тура тү­һэллэрэ. Дьоннорун ахтан иһэр оҕолору бастаан Лэбийэ алааһа көрсөн, сылайбыттара ааһан хаалара. Үөрэнэр сылларын устата алаастара төһөлөөх үгүстүк итинник кэрэтийэн көрсүбүтэ буолуой?

…Эмиэ саныыр икки, түһүүр икки ардынан сытар эбит. Түүн уһунуон, киһи кутун-сүрүн хам баттаан бииртэн биир ыар санаалар ыас хараҥаҕа өссө уодаһыннанан, арахпакка аалан сордууллар. Ыарыы кыһалҕатыгар ылларан ороҥҥо хам хараҕаланан сытар киһиэхэ бириэмэ барара бытаанын. Балыыһа түлэй түүнүн тыаһа-ууһа утуйбакка эрэйдэнэ сытар киһи истэригэр олус да ыарахан. Ханна эрэ ыарахан ыарыһах ис иһиттэн энэлийэрэ, аттыгар сытар дьахталлар баттатан үлүгүнүйэллэрэ, орон кыыһырбыттыы кыычыргыыра, дьон ынчыктыыра барыта уу чуумпуга кини кулгааҕар ыарыылаахтык иһиллэр.

Кинини туох аньыытыгар-харатыгар бу үлүгэр­дээх ыарахан ыарыы буулаан сордоото-муҥнаата… Арааһа ыыппаттыы ыга ылан, туруорбаттыы туора уобан, хамсаппаттыы хам харбаан, сүгүнүнэн арах­паттыы булла быһыылаах…

Оҕо эрдэҕиттэн тулаайах буолан эрэйи-муҥу көрөн улааппыта. Кыра эрдэҕиттэн этиргэн этэ, оройдорунан көрбүт мэник-тэник уолаттар дьээ­бэлээн, күлүү гынан ытатан да биэрэллэрэ. Улахан кылаастарга дьүөгэ кыргыттара үтүктүспүт курдук уолаттары кытта суруйсаллара, кистии-саба хайа эмэ уол туһунан ырытыһаллара, оонньоһоллоро-дьээбэлэһэллэрэ үксээбитэ. Арай киниэхэ эрэ ким да хараҕа хатаммат этэ.

Билигин санаатаҕына, бэйэтэ да соччо наадый­бат, кыһаммат эбит, хайдах эрэ буолуохтааҕын кур­дук ылынара. Киһини өйдүүр, ааҕар-суруйар буо­луоҕуттан ыла саамай чугас доҕотторо, арахсыбат аргыстара кинигэ уонна ырыа-хоһоон этилэр. Ил­лэҥ буолла да кинигэ ааҕара, ырыа, хоһоон үөрэтэрэ. Кинигэни куруук кыбына сылдьара, быыс булла да умсугуйан туран кинигэ иһигэр киирэн хаалара. Оччоҕо кинигэ дьоруойдарын кыт­та бииргэ сылдьардыы кинилэр үөрүүлэрин-хомолтолорун тэнҥэ үллэстэн, алыптаах эйгэҕэ баар буолан хаалара. Кинигэҕэ ойууланар олох кини тус олоҕуттан адьас атын, олус умсугутуулаах буолара. Онно кини баай баҕа санаата талбытынан таалалаан, көҥүл көрүлээн – олоҥхо олоҕун курдук омуннаах буолара, күндү таастыы күлүмнүү ча­ҕылыйара, халлаан арылы кустугунуу дьэргэлгэн ойууланара.

Оттон хомоҕой хоһооннор кини ис кутун кы­наттаан көтүтэллэрэ. Ол этигэн хоһооннорго кини кистэлэҥ истиҥ баҕата, саныыр долгуйар санаалара кэрэтик этиллэн, уус-ураннык сааһыланан сүрэҕин, дууһатын нарыннык таарыйан күүскэ күүркэтэл­лэрэ, долгута үөрдэллэрэ. Кэрэхсээбит, сөбүлээбит бастыҥ хоһооннорун хос-хос ааҕан, тылыттан тылыгар диэри үөрэтэн уоһун иһигэр ботугуруу сыл­дьара, өйүгэр хатаан кэбиһэрэ. Төбөтүн иһигэр үтүмэн үгүс хоһооннору, ырыалары умнубаттыы хатаан, бэйэлэрин саастыылаахтарыттан кимиэхэ да суох бараммат баайдааҕа. Ол күндү баайыт­тан сотору-сотору истиҥ дьүөгэлэригэр таптал­лаах хо­һооннорун долгуйа ааҕан, сөбүлээбит саҥа ырыа­ларын ыллаан, дууһатын арыйан үөрүү­түн үл­лэстэрэ, кинилэр сөҕүүлэрин-махтайыыларын дуо­­у­йа ылара, астынара.

Балыыһаҕа сытан түһээн куруук оҕо сааһа аас­пыт Ырыал уонна Атыыр Тириитэ сайылык­та­рыгар сылдьар, ийэтэ Ыстапаанньа барахсаны кыт­та кыра оҕо буолан сиэттиһэн, сибэккилээх сы­һыынан бииргэ хаамсалларын көрөр буолла. Дой­дутун ахтара күннэтэ күүһүрэн ийэ буора бэйэти­гэр угуйа-ыҥыра турдаҕа…

Быыкаа Настык кыыс эрбэллэн туран сайылык дьонугар чуор чөллөркөй куолаһынан ырыа ыллаан чаҕаарара, дьон кини ырыатын сэргээн үөрэ-көтө истэриттэн, хайҕал махтал тылларыттан бэйэ­тэ олус астынара, күлэн-үөрэн мичилийэрэ. Оҕо эр­­дэ­ҕиттэн күүстээх, үчүгэй куолаһынан дьон болҕомтотун күүскэ тардара, кыыспыт улаат­та­ҕына ырыаһыт буолуоҕа диэн тулалыыр дьоно кэпсэтэллэрин үгүстүк истэрэ. Арай ийэтэ эрэйдээх ону соччо сөбүлээбэтэ, ырыаһыттар дьоло суох буолаллар диэн былыргыттан баар номоҕу өйдөөн ытырыктатара.

Ыстапаанньа икки саамай истиҥ, баар-суох чу­гас, дурда-хахха дьоно – бииргэ төрөөбүт убайдара сэриигэ баран өлөннөр, тулаайах эрги­чийэн хаалбыта. Ол иһин удьуорун салҕаары Ыс­тапаанньа баҕарар баҕата, кэтэһэр кэтэһиитэ кыыһа улаатан, эргэ тахсан, элбэх оҕону төрөтөн, дьоллоох быр-бааччы олохтоох хотун ийэ буоллар диэн этэ. Муҥар биир уол оҕолооҕо син улаатан борбуйун көтөҕөн иһэн, оскуолаҕа саҥа үөрэнэ сылдьан, эмискэ ыалдьан өлөн хаалан, ийэ эрэйдээх олус да хоргутан-хомотон, ытаан-соҥоон турардааҕа. Күҥ­ҥэ көрбүт күүтэр-эрэнэр киһитэ соҕотох кыыһа, Настаата эрэ хаалбыта.

…Настаа хас да сыллааҕыта олус күндүтүк са­ныыр учууталын Иннокентий Егорович Сергучеву бу балыыһаҕа көрдөрө сылдьан соһуччу көрсүбү­түн өйдөөн-санаан кэллэ. Иннокентий Егорович оскуо­лаҕа саха тылын үөрэтэрэ, кини сахалыы уус-уран тылы толору баһылаабыт, бэйэтэ кыралаан хоһоон айар киһи, киниэхэ элбэҕи да биэрбит, үөрэп­пит, сахалыы тылга, уус-уран айымньыга уҕараабат тапталы иҥэрбит эбит. Иннокентий Его­рович Настаалыын Ырыал сайылыкка, биир үрэххэ улааппыт дьон. Онон убайын курдук күн­дүтүк саныыр, ахтар, учууталын быһыытынан олус убаастыыр сүгүрүйэр махтанар киһитэ этэ.

Кини оччолорго ыаллыы нэһилиэккэ оскуола ди­риэктэринэн үлэлиирэ, дойдутуттан тэйбитэ ыраат­та. Эр дьоннуу илии тутуһан дорооболоһон баран, дьыбааҥҥа олорон кэпсэтэн барбыттара.

– Хайа, убаай, тоҕо балыылаһанныҥ, көрдөрө сылдьаҕын дуо? – Настаа соһуйбуттуу хараҕын тэрбэччи көрөн, туоһуласта.

– Ээ быраастар «мотуор» мөлтөөрү-ахсаары гым­­мыт, көрдөрдөххүнэ табыллар диэн күһэйэн­нэр киирэ сылдьабын. Оттон эн хайдаххыный, то­ҕо бу уораҕайы буллуҥ? – Иннокентий Егорович бэйэтэ Настааттан ордук долгуйа сураста.

– Мин уруккуттан арах-мөлтөх киһи сотору-сотору көрдөрүнэбин, бэрэбиэркэлэнэбин, улахан ыарыы суох, – Настаа учууталын кырыыланан хаалбыт дьүдэх, кубарыйан хаалбыт сирэйин чин­чилиирдии одууласта. Улаханнык ыалдьара биллэр уонна төттөрүтүн кинини ыалдьар диэн аһына олороруттан уйадыйан ылла. – Эйигин ыалдьар диэн истибэт этим ээ, быраастар туох дииллэрий?

– Сүрэххин эмтэниэххин наада, үлэни аччат, ноҕоруускалаама, харыстаа дииллэр. Бэйэм сэрэ­йэрбинэн сэрии, сут ыар сылларын, оҕо сылдьан аанньа аһаабакка, тоҥо-хата, кыаҕы таһынан үлэ содула буоллаҕа. Кырыыстаах сэрии ыар тыына арахпакка билигин да дьайа турдаҕа, – Иннокентий Егорович үөһээ тыынан ылла. – Чэ, бэйи, ити хааллын. Эн кэлин ырыаҥ-хоһоонуҥ эбиллэн, саҥа айымньы айыллар дуо?

– Кыралаан дьарыктанабын да баҕарар курдук оҥоһуллан, ситэн-хотон табыллан испэт. Мин ити сэриигэ барбыт уонна дойдуларыгар эргиллибэтэх дьоммут туһунан ырыа айыахпын наһаа баҕарабын да өйүм-санаам ситэри кыайа илик. Аҥаардас би­һиги сайылыкпытыттан уонтан тахса киһи, олор истэригэр мин икки таайым, сэрииттэн төн­нү­бэтэхтэрэ дии. Кинилэр ааттарын, сырдык кэ­риэстэрин үйэтиппит киһи диэн наһаа баҕарабын.

– Дьэ маладьыас, ити олус наадалаах, норуокка туһалаах үлэ буолуо этэ. Кытаат хайаан да ол баҕаҕын толор, ситистэххинэ улуу дьыаланы оҥо­руоҥ. Кэлэр кэнэҕэски ыччат саатар ол ырыанан хаарыан дьоммутун ахтан санаан ылыахтара, онон үйэлээх өйдөбүллэ хааллар. Мин билигин сааһыран  эбитэ дуу, түһээн түүн аайы сайылыкпар Ырыалга сыл­дьар буолабын ээ. Онно сэриигэ барбыт дьоммун илэ тыыннаахтар курдук көрөбүн. Кинилэр бары сүүр­­бэлэрин эрэ ааспыт эдэр уолаттар, оттон мин кинилэртэн быдан аҕа саастаах оҕонньорбун диэн испэр дьиибэргиибин. Киһи сааһыран истэҕин аайы дойдутун ахтара, төрөөбүт буоругар тардыһыыта күүһүрэн иһэр эбит. Эдэр сылдьан киһи кыһаллыбат буолара. Оҕом Настаа, эн аҥаардас «Аҕаҥ алаа­һы­нан» Лэбийэҥ күөлүн, нэһилиэккин аатыртыҥ. Ол эрэ буолуо дуо, саха дьонун дууһатын таары­йар улуу ырыаны айан таһаардыҥ. Онон эйиэхэ учуута­лыҥ, биир дойдулааҕыҥ быһыытынан барҕа мах­тал­бын этэбин. Кытаат, салгыы өссө айымньылаах­тык үлэлээ, сахаҥ дьонун үөрт, – Иннокентий Егоро­вич аттыгар олорор Настаа ытыһын икки илиитинэн суулуу ыга тутан илибирэтэн ылла.

Настаа «Аҕам алааһа» ырыатын айыан иннинэ өйүн-санаатын аалларан, айар үлэтиттэн астыммат буолан муунтуйан аҕай биэрбитэ. Кини эрдэттэн төрөөбүт дойдутугар тапталын хоһуйан, сэриигэ суорума суолламмыт, тыылга хоргуйан өлбүт биир дойдулаахтарын сырдык кэриэстэригэр анаммыт саха дьонун дууһатын кылын таарыйар ырыалары айбыт киһи диэн күүстээх баҕа санаалааҕа. Ону санаа ыарыга оҥостон уйулҕата олус хамсаабыта, күннэри-түүннэри туга эрэ итэҕэс курдук сана­нара. Хоһоон тыллара сааһыланан испэккэ үрэл­лэн хаалаллара. Ол кэмҥэ оҕо эрдэҕиттэн бииргэ сэнньэлиһэн оонньообут, оскуолаҕа тэҥҥэ үөрэм­мит балта Өлөөҥкө уоппускатыгар дьонугар күү­лэйдии кэлбитэ. Үөрүү-көтүү, куустуһуу бөҕө буолбуттара.

Уһун киэһэни быһа оҕо саастарын, оскуолатаа­ҕы сылларын ахтан-санаан аҕай биэрбиттэрэ. Өлөөҥ­кө дьиэтигэр бараары туран аҕата Бүөтүр ыары­ты­йар буолбутун, сарсын аймахтар түмсэн оҕон­ньорго көмөлөһө Лэбийэҕэ от мунньа тахсалларын эп­пи­тэ, Настааны ыҥырбыта. Кырдьаҕас таайа Бүө­түр оҕонньор, саҥаһа Балбаара барахсан тулаайах балтыларын Настааны оҕолорун курдук көрөл­лө­рө-истэллэрэ. Элбэх баҕайы бииргэ төрөөбүт оҕолор быыстарыгар Настаа соҕотохсуйар, тулаайахсы­йар өйө-санаата умнулла быһыытыйан, улахан дьиэ кэргэн быстыспат сорҕотун курдук сананан ылара. Ити былыр-былыргыттан саха дьоно көмөлөсүһэр, аймахтар тулаайахтары туораппакка иитэ, көрө-истэ сылдьар үтүө үгэстэрэ буоллаҕа. Тулаайах киһиэхэ кыра да күндү: амарах сыһыан, өйүүр тыл, сылаас мичээр үөрүүтэ туохха тэҥнэһиэй. Настаа оҕо эрдэҕиттэн дойдутун дьонугар муҥура суох махталлаах, ол истиҥ иэйии кини олоҕун тухары дууһатын угуттаан сылаанньыта сырыттаҕа.

Түүн сүрэҕэ эппэҥнээн, Настаа сүгүн утуй­бак­ка, утуйар-утуйбат икки ардынан сытан олус эрэй­дэммитэ. Сарсыарданан дьэ саҥа утуйан иһэн эмискэ тэһэ астарбыт курдук уһуктан кэлбитэ. Төбө­түгэр бэрт чуолкайдык хоһоон тыллара сааһыланан барбыттара. Өрөһүспүттүү тура эккирээн суруйар остуолугар сытар кумааҕыны, уруучуканы харбаан ылан өйүгэр көтөн түспүт тыллары суруйан ха­рылаппытынан барбыта. Төһө эмэ өр иитийэхтии сылдьыбыт күүтүүлээх күн­дү тыллара хааһахтан хостонор курдук сурукка тиһиллэн испиттэрэ. Су­руйан бүтэрэн, хос-хос ааҕан, сааһылаан, хайыы-үйэ бэлэм матыыбыгар са­ҥа таһааран ыллаан ылбыта.

Кыһыл көмүс күһүҥҥэ,

Сайынныын арахсар,

Биир дьикти түгэҥҥэ

Айылҕам иһийэр.

 

Оччоҕуна дууһабар

Туоххаһыйа долгуйа,

Дойдубун ахтарым

Күннэтэ күүһүрэр.

 

Мин аҕам алааһар,

Лэбийэм күөлүгэр,

Аар хатыҥ күлүгүн

Көрүнэн эрдэҕэ.

 

Ыалдьыар диэри ыанньыйан муҥнаабыт ырыата тахсан кэлбититтэн олус астыммыта. Улуу Пуш­кин «Евгений Онегин» роман-поэматын бүтэрэн баран өрө ыстаҥалаабытын санаан ылбыта, уоһун иһигэр күлэн мүчүк гыммыта.

«Ийэ дойду өйдөбүлэ, Ийэ дойдуга таптал, сү­гү­рүйүү киһиэхэ алаһа дьиэтиттэн, аймах-билэ дьоҥҥуттан, аҕаҥ алааһыттан, өбүгэлэриҥ сир­дэ­риттэн-уотуттан саҕаланар. Саха киһитин оттуур ходуһата, балыктыыр уута, куобахтыыр ойуура, кустуур, андылыыр күөлэ суох сатаммат. Оҕо эрдэххиттэн ити иилии эргийэр айылҕаҥ улаатан истэҕиҥ аайы сүрэххэр дириҥник иҥэн, умнуллубаттык хатанан киһиэхэ олус да күндү, ахтылҕаннаах буолан угуйа турдаҕа», – Настаа итинник саныы сытан нухарыйан барбыта.

Табыллыбыт ырыа айбыт киһититтэн арахсан, туспа ыырданан, туһунан суолланан-иистэнэн бэ­йэтэ атын олохтонон, тыыннанан барар буоллаҕа үһү. Ардыгар ырыаҕын кытта көрсүһүүҥ соһуччу, үөрүүлээх да, санаа түһүүлээх, хомолтолоох да буолуон сөп. Итинтэн сиэттэрэн Настаа биир түгэ­ни санаан ахтан кэллэ…

Дьааҥы улууһугар айар бөлөҕүнэн киэҥ репер­туардаах тиийэн олохтоохторго ыалдьыттаа­быт­тара. Биир нэһилиэккэ кулуупка хоно сыттах­та­ры­на олохтоох дьахтар кэлэн Настааны анаан-минээн дьиэтигэр ыалдьыттата ыҥырбыта. Ыал­га киир­биттэрэ дьиэ иһэ уу чуумпу. Настаа арааһа кыра оҕо утуйа сытар быһыылаах дии са­наабыта. Ха­һаай­каны кытта иккиэйэҕин ас тардыллан турар остуолугар олорон, сибигинэйэн кэпсэтэ-кэпсэтэ аһаабыттара. Эмискэ сабыылаах хос иһигэр киһи ыар­дык ынчыктаан ылбыта. «Ким кэллэ? Хантан сыл­дьаҕыный?» – диэн хос нөҥүө кэһиэҕирбит куолаһынан ыйыппыта. «Дьокуускайтан кэллибит, кэн­сиэрдии сылдьабыт», – диэн Настаа хардарбы­та. Дьиэ­лээх хаһаайка Настааны илиититтэн хар­баан ылан сибигинэйэн ыйыппыта: «Аҕам алааһа» ырыаны эн суруйбутуҥ дуо?» Настаа дьиибэргээ­би­тэ эрээри «ээх» диэн тоҥхох гыммыта.

Хаһаайка: «Киирэ сырыт эрэ», – диэн, илиитит­тэн сиэтэн хоско киллэрбитэ. Настаа киирээт төттө­рү чинэрийбитэ. Оо, бу дьулаанын! Уруккута бэйэ­тин лаппа кыанар, улахан сэниэлээх буолуон сөптөөх, арааһа булчут дуу, сылгыһыт дуу, саас орто­лоох бөдөҥ уолан киһи ыар ыарыыга ылларан, сорсуйан-бохторон, дьүһүн-бодо буолан сытаахтыыр эбит. Настаа оһох көхсүгэр хам сыстан, уолуйан хаалан саҥата суох туран хаалбыта. Ыарыһах киһи сэниэтэ суох куолаһынан:

– Куттаныма, киир. Мин эмиэ кэлиибин ээ, төр­дүм Чурапчы. Эн хайа дойдугунуй? – оргууй ыйып­пыта.

– Мэҥэбин, – бэрт нэһиилэ ыган Настаа эппиэт­тээбитэ.

– Ыаллыы дьон эбиппит… Дойдубун олус ахта­бын… Аны тыыннаахпар көрбөт киһи буол­лум бы­һыылаах. Эдэр-сэнэх эрдэххэ дойдубар ах­саан­наахтык сылдьыбыт эбиппин. Киһи күн си­ри­гэр этэҥҥэ сырыттаҕына, үчүгэйи аахайбат идэлээх эбит. Этэргэ дылы кэлин өйдөөн кэмсинэр буол­лахпыт… – киһи аҕылаан, тохтоон хаалбыта.

– Бачча кэлбиччэ көрсүбүччэ «Аҕам алааһа» ырыаҕын бэйэҕинэн ыллаан иһитиннэр эрэ… – диэн аҕылыы-аҕылыы көрдөспүтэ.

Настаа туох диэн булбакка мух-мах барбыта, ыары­һах төбөтүн таһыгар араадьыйа турарын одуулаан саҥата суох турбута.

– Убайыҥ, биир дойдулааҕыҥ кэриэтэ киһи көр­дөһүүтүн ылынар инигин? – диэн ыарыһах ха­йаан да истэр баҕалааҕын биллэрэн чиҥэппитэ. Настаа хайдах-туох буолуохтааҕын билбэккэ ула­ханнык ыгыллыбыта. Өлөөрү сытар киһи та­һыгар туран ырыа ыллыырын аньыырҕаабыта. Аны киһи бүтэһик көрдөһүүтүн аккаастыаҕын сү­рэ бэрт курдуга. Кэргэнэ эрэйдээх ааттаспыттыы уулааҕынан-хаардааҕынан көрөн турара. Атаҕа куҥ курдук буолла, тыына хаайтаран кулгааҕа чуҥ­ку­наабыта, онтон санаатыгар ийэтин саҥата иһил­лэн кэлбитэ: «Ыллаа, Настык, ыллаа!»

Настаа хараҕын уута сүүрэ-сүүрэ куолаһа тити­рэстээн, ыллаан барбыта. Арааһа ол ырыа да буолбата­ҕа… ааттаһыы… көрдөһүү… уоскута сатаа­һын курдуга. Ыллаан бүтээт, тулуйбакка таһырдьа ыстаммыта.

Суруйааччы Николай Егорович Винокуров–Ур­сун биирдэ Настааҕа үөрэ-көтө кэпсээн турар­даах. Настаа олус сөбүлүүр саха норуодунай поэта Күн­нүк Уурастыырап: «Ити «Аҕам алааһа» диэн үчүгэй ырыа дуо? Дьэ тугунан үчүгэйин булан этиҥ эрэ? Кырдьык үчүгэй быһыылаах, ол эрээри отой булан этиэххит суоҕа», – диэбит үһү.

Биирдэ Ыстапаан Сивцев–Доллу Настааҕа дьиэ­тигэр көтөн түспүтэ: «Хайа, эдьиэй, дорообо», – диэт үгэһинэн өрүкүнүйэн тутуу былдьаспыттыы кэпсээн барбыта: «Настаа, истибитиҥ дуо? Амма Аччыгыйа кырдьаҕас эн ырыаҕар олус үчүгэй сыанабылы биэрбитин? Суох даа? Дьэ оччоҕо иһит. Киниттэн: «Бу орто дойдуттан анараа дойдуга аттанар кэмиҥ кэллэҕинэ онтон куттанаҕын дуо?» – диэн ыйыппыттар. Онуоха сүдү кырдьаҕас: «Мин тоҕо куттаныамый? Арай ити «Аҕам алааһа» диэн ырыаны истибэт буолуом диэн курутуйа­бын» – диэбит. «Хайдахтаах сыананый ээ, эдьиий, сүр­дээх дии», – Доллу Ыстапаан өрөһөлөнө, өрө көрө турбута хараҕар бу баар…

Саха сүдү дьоно, сахалыы уран тыл уустара, саха норуота бүтүннүү таптыыр, ытыктыыр, сүгүрүйэр улуу дьоно ити курдук кини ырыатын бэлиэтии көрбүттэриттэн Настаа олус да үөрбүтэ, иһигэр долгуйа махтаммыта.

Иннокентий Егорович ол көрсүһүү кэнниттэн уһаабатаҕа, суох буолбута. Хаарыан киһи кылгас үйэтигэр үлүмнэспит курдук үгүһү да оҥорбут эбит. Кэлин санаатахха сахатын тылын харыстаан, кини сүппэтин, симэлийбэтин туһугар туруулаһан туран үлэлээбит, мөккүспүт да эбит. Саха бас­такы суруйааччыларын Өксөкүлээх Өлөксөйү, Алам­паны, Ойуунускайы хоруотааһын, эккирэтии саҕана кинилэри көмүскэһэн, үөрэтэр оҕолоругар куруук бу улуу дьон айымньылара тиллиэхтэрэ, но­руоттарыгар эргиллиэхтэрэ диэн этэрэ, кэпсиирэ. Кинилэр айымньыларын үөрэнээччилэригэр ыытар куруһуогар куруук ааҕара, ырытан, быһааран биэ­рэн оҕолорго төрөөбүт тылларын баайын арыйан, саха норуота олоҥхотунан кэлин аатырыа диэн ыра­лаан кэпсиирин Настаа олус сөҕө-махтайа ылы­на­ра. Кэлин оскуолаҕа дириэктэрдии сылдьан оҕону сахалыы тыыҥҥа иитиигэ национальнай концеп­ция бырагыраамматын оҥорон өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан үлэҕэ киллэрбит киһи эмиэ кини.

Иннокентий Егорович омос көрдөххө кытаанах, тоҥкуруун курдук көстөрө. Ис-иһигэр киирдэххэ сүрдээх дьээбэлээх, көрдөөх-күлүүлээх элбэх кэп­сээннээх буолара, хомоҕой сытыы тылынан киһини өһүргэппэт гына биир дойдулаахтарын хоһуйан дьону дэлби күллэртиир ураты дьоҕурдааҕа.

Оскуолаҕа арай биирдэ саҥа үлэлии кэлбит эдэр учуутал кыыс уруогар миэлэ бүтэн хаалбытын хан­тан ыларын ыйыта дириэктэргэ көтөн түс­пүт. Инно­кен­тий Егорович туох да күлүүтэ суох, сүр боччум­нук оскуолаттан чугас олорор хаһаа­йыстыбаннай чаас сэбиэдиссэйэ оҕонньор дьиэтин ыйан баран:

– Ити Гуттузо оҕонньортон тахсан ыйыт, кини дьа­һайыаҕа, – диэбит.

Кыыс өс киирбэх оҕон­ньорго сүүрэн тахсан иһэн иһигэр туох ура­ты итальянскайдыы ааттаах ки­һиний диэн дьии­бэргии санаабыт. Харса суох дьиэҕэ көтөн түһэн эмээхсининээн бүлүүһэттэн итии чэй иһэн бурулата олорор оҕонньору уун-утары көрөн туран:

– Гуттузо, миэлбит бүппүт, хантан ылабыный? – диэн саайбыт. Оҕонньор хараҕын бүлтэччи көрөн кэбиһэн, чэйигэр чачайа сыһан сөтөллөн хах­сай­быт. Эмээхсинэ соһуйан, эдэр учуутал кыыһы кут­таммыттыы көрөн, саҥата суох таалан хаалбыт.

– Бээрэ, көрдө көрөөт кырдьаҕас киһини кытта хайдах бу хос ааппынан ыҥырар, кэпсэтэр оҕо­ҕу­нуй? – оҕонньор тыын ылан суостаахтык сабыч­чы көрбүт.

– Оттон… дириэктэр инньэ диэбитэ… Киниттэн ыйыт диэн ыытта дии, – учуутал кыыс кытаран, кэлэҕэйдээн ылбыт. Эмээхсин уоһун үмүрүтэн мүчүк гыммытын көрөөт, кыыс таһырдьа ойбут.

Кыыс кэлин билбитэ Куттууһа диэн оҕонньор хос аата эбит. Кыбыстан өргө диэри оҕонньортон куота, саһа сылдьыбыт. Настаа ону өйдөөн кэлэн күлэн ылла. Иннокентий Егорович итинник бэрт үгүс дьээбэтэ кэпсээҥҥэ сылдьара.

Настаа бэйэтэ да дойдутун дьонун араас дьээбэлэрин-хооболорун бииргэ үлэлиир дьонугар, доҕотторугар араастаан оҥостон, тутталларын-хапталларын, саҥаралларын кытта үүт-үкчү үтүктэн кэпсээн дэлби күллэртиир буолара. Уутугар-хаарыгар киирэн кэпсээн-ипсээн бардаҕына, сорох билбэт да дьоннорун тыыннаах уобарастарын бу баар курдук ойуулаан, ситэрэн-хоторон көрдөрөр талааннааҕын бары бэлиэтииллэрэ. Быардара быс­тыар диэри күлбүт атын дьон аанньатыгар «эһиги дойдугут олох Габрово курдук эбит» диэхтэрэ дуо. Кини ол курдук айылҕаттан, дьиҥ норуоттан тах­сар дьээбэлээх, тэбэнэттээх буолара.

Ырыаҕа дьиҥнээхтии ылларыыта, дьарык оҥос­тубут дьаллыга нэһилиэктэригэр күтүөт буол­бут, кулуупка баянистыыр Валерий Ноев кэ­лиэ­­ҕиттэн саҕаламмыта. Кини үлэтин таһынан ос­куолаҕа оҕолору ырыаҕа үөрэтэрэ. Настаа Ноев бастыҥ үөрэнээччитэ буолбута.

Валерий Власьевич биир күн оҕолорго ырыа үөрэ­тэ, дьарыктыы сатаабыта да матыыптара тоҕо эрэ олох табыллыбатаҕа. Саҥата суох олоро түспү­тэ, биллэ-биллибэттик үөһэ тыынан ылбыта. Онтон олус иэйиилээх мелодияны оонньоон барбыта. Дьа­рыктыыр оҕолоро кини итинник барыны умнан, хараҕын быһа симэн олорон баяҥҥа оонньуурун, атын турукка киирэн хааларын билэллэрэ. Оччоҕо бары чуумпуран, баян тимэхтэрин устун кини тар­бахтара имигэстик сүүрэкэлээн, музыка дьикти дорҕооннорун төрөтөн таһаарарын сөҕө-махтайа көрөллөрө. Оҕолор кыракый сүрэхтэринэн, ыраас дууһаларынан кинилэр иннилэригэр бөһүөлэк ку­луубун аҥаар атаҕар доҕолоҥ үлэһитэ буолбатах, бу улуу музыкант олорор диэн сэрэйэ саныыллара. Настаа онно чуолкайдык өйдөөбүтэ – ырыаһыт киһи дууһатын таарыйар алыптаах айымньыны төрөтүөр диэри төһөлөөх элбэх муҥу, эрэйи, хара үлэни көрсөрүн.

Валерий Ноев норуокка киэҥник биллибит бас­такы ырыаларын кинилэр нэһилиэктэригэр, Баа­тараҕа, үлэлии сылдьан айан дьоҥҥо-сэргэҕэ бил­либитэ. Бу нэһилиэк – саха норуотун уһулуччулаах артыыстара Дмитрий Ходулов, Лааһар Сергучев, аатырбыт олонхоһут Гавриил Колесов дойдулара. Туһунан тыыннаах, айар кут­таах сал­гыннаах сир буолан итинник дьон төрүүрүгэр дьа­йара эбитэ дуу? Биһиги үрэхтэрбитигэр, алаас­тарбытыгар ырыа тымыра-сыдьаана баар бы­һыы­лаах дэһэллэрэ кырдьаҕастар. Итинник са­нааны Настаа даҕаны саа­һыран истэҕин аайы дьиҥ-чахчы ылынан испитэ.

Нэһилиэк дьоно оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ Валерий Ноев кэрэ куолаһынан ыллыыр ырыала­рын кулууп хайдарынан мустан, астына-дуоһуйа ис­тэр буолаллара. Кулууп таһыгар табахтыы турар оҕонньоттор кини ыллаан барда да: «Хайа, Нуо­йаппыт ыллаан эрэр», – диэн ыксаан табахтарын ситэ тардыбакка, кулуупка үтүрүһэн киирэллэрэ. Дьон ырыаһыты сыанаттан ыыппакка дохсун ытыс тыаһынан хос-хос ыҥыран таһаараллара, кини ырыаларын салгыбакка дуоһуйа истэллэрэ.

Настаа эмиэ ол кэнсиэрдэри көтүппэт этэ. Учуу­талын намыын мелодиялаах, долгутуулаах ис хо­һоонноох ырыаларын тыыммакка да истэрэ. Бэйэтэ да билбэтинэн чулуу айааччы дьайыытын этигэр-хааныгар иҥэринэн, дууһатыгар умнубаттыы хатаан уһуйулуннаҕа, үөрэннэҕэ аҕай эбээт.

Оччолорго норуот Валерий Ноев сөҕүмэр талаанын үчүгэйдик өйдүү, ылына илигинэ, кинини ырыа-тойук аргыстаах күүлэйдьит, түптээн-тап­таан үлэлээбэт, арыгыны да туора аспат киһи диэн өйдөбүл эмиэ баара. Оттон Настааҕа учууталын бэйэтин ырыатыгар ылланарын курдук күөх хал­лаан күөрэгэйиниин тэҥҥэ ыллыыр атын чулуу ырыаһыт сир үрдүгэр суоҕа:

Оттуур сирим ситэр кэмэ

Кэллэ, дьэ, кэллэ,

Кэтэспиппит биһи бары

Кэрэ сайыны.

Мин дууһам ыллыыр,

Күөх халлаан ыллыыр,

Күөрэгэйим эмиэ ыллыыр,

Күнүм ыллыыр,

Эмиэ ыллыыр.

 

Оччолорго оскуолаҕа саха тылын учууталынан кэлин биллэр суруйааччы буолбут, эмиэ бу нэһилиэк күтүөтэ Иван Афанасьевич Сысолятин үлэлиирэ. Кини Валерий Ноевтыын доҕордуу этилэр. Биир­дэ Иван Афанасьевич кэр­гэнэ, начаалынай кылаас учуутала Мария Петровна, чэйдэтэ олорон дьонугар туһаайан:

– Бээрэ, бииргит хоһоон суруйан бооччойор, бииргит ырыа айааччы, кыра уолаттаргытыгар анаан хоһоонно суруйан, ырыа оҥорон таһаарыҥ эрэ, – диэн тыл көтөҕөөччү буолбут.

– Кырдьык даҕаны сөптөөх этии буолла. Миэхэ онно сөп түбэһэр мелодия уруккуттан төбөбөр баар курдук этэ ээ, – Валерий Власьевич хап-сабар баянын үрдүгэр түспүт.

– Уйбаан, эн саалаҕа киирэн хоһооҥҥун суруй­бутунан бар. Мин эбии соркуой буһарыам, үлэҕит табылыннаҕына, сууйуута да баар буолуоҕа, – Ма­рия Петровна дьонун быһаччы дьаһайан кэбиспит.

– Хата бу дьэ бэрт дьыала буолсу. Валерий, кы­таат, түһүнэн кэбиһиэххэ, сууйуу баар буолуох кур­дук, – Иван Афанасьевич мүчүк гынан, киһитин өттүккэ аспыт.

Ити курдук Сысолятин хоһоонугар, Ноев ме­лодиятыгар «Кыракый уолчааным» диэн саха дьонугар киэҥник биллибит ырыа баар буолбута:

Дойдубун, дьоннорбун ахтан,

Долгуйа аһабын дьиэм аанын.

Ким-хайа иннинэ бастаан

Кыра уолум көрсүһэр.

Тук-туку-тук-тукуругум

Буку-буку-бук-букуругум,

Кыракый уолчааным.

 

Настаа кэлин норуокка биллэр ырыа айааччы буола үүнэн баран, учууталын Иван Сысолятин хоһоонугар биир саамай бастыҥ «От сыта» диэн ырыатын айан таһаарбыта, саха норуота бүттүүнэ таптыыр ырыата буолбута:

Уоттаах сэрии уот кураан

Кыһарҕана ааһаннар,

Утаппыттыы баҕаран,

Дьон үлэҕэ турунар.

Оттооҥ, мэйиҥ диэбиттии

Алаас, үрэх аайы от

Өрө анньан кэбиспитин,

Онно ким да олорбот.

Оо, үчүгэйин охсуллубут от сыта,

Оҕус сиэтэр, от охсор

Оҕо сааспын санатта

Охсуллубут от сыта.

 

Настаа кыра оҕо эрдэҕиттэн дьонун кытта окко үлэлээбит, куйааска үгүстүк буспут-хаппыт киһи. Ол саҕана, сэрии кэнниттэн эр дьон аҕыйаҕа, улахан дьону кытта оҕолор үлэҕэ тэбис-тэҥҥэ сылдьаллара. Ийэтэ Ыстапаанньа буоллаҕына окко үлэлиир үчүгэйин, от саха киһитин олоҕор тыын суолталааҕын туһунан өрүү өйдөтөрө. Окко бииргэ үлэлии сылдьар оҕонньотторо эҕэлээн-доҕо­лоон, кырааскалаан-киэргэтэн, сахалыы эриэккэстик уоба­растаан от үлэтин туһунан үгүһү кэпсииллэрэ. Инньэ гынан кыра оҕо дууһатыгар төрөөбүт ийэ тылынан уустаан-ураннаан кэпсэммит от үлэтин түҥ былыргыттан кэлсибит үтүө-мааны үгэстэрэ дириҥник иҥэн хааллахтара.

Оҕонньоттор саҥа быган эрэр от дьикти сыта, охсуллубут от сыта, куурбут-хаппыт от сыта, буспут от сыта, кэбиһиллибит от сыта, күһүҥҥү ходуу ото бары ураты сыттаахтарын кэпсииллэрэ. Өссө «киһи кирдээх илиитинэн туппат ото» диэн былыргыттан сахаларга бэргэн этии баар диир буолаллара. Ити төһөлөөх дириҥ ис хоһоонноох, өбүгэлэрбит от үлэтигэр сыһыаннарын чаҕылҕайдык арыйан көр­дөрөр этииний, ээ? Оҕонньоттор алааска бас­такы хотуур сэбирдэхтээх, сибэккилээх отун ардахха таарыйтарбакка кэбистэххэ, от түгэҕэр сибэккитэ тохтон түһэр, бу баар саамай сүмэтэ, минньигэһэ диэн олус астына кэпсиир буолаллара.

Биир сайын атын улууска уот куйаас түһэн, окко үлэлии сылдьар дьон олус буспуттар-хаппыттар. Эбиитин «От сыта» ырыаны араадьыйанан хас күн аайы биэр да биэр буолбуттар. Биир киһи ыксаан: «Сыбыс-сымыйанан… Ити дьахтар оттоо­ботоҕо буолуо… От сыта дии-дии… Бэйэтин оттоппут киһи!» – диэн кыһыйар үһү. Настаа кэ­лин ол улууска сылдьан, көрөөччүлэргэ от сытын эгэлгэтин оҕо эрдэхтэн окко үлэлээн үчүгэйдик билэрин, аһары итиигэ киһи от сытыттан туймааран ыларын барытын кэпсээбит. Кэнсиэр кэнниттэн оҕонньоттор: «Олох бэйэбит курдук тыа сирин оҕото, куйааска оттоон элбэхтик буспут-хаппыт үлэ киһитэ эбиккин. Ол иһин да «От сытын» киһи наһаа чугастык ылынар» – диэн анаан-минээн махтананнар, Настаа олуһун үөрбүтэ.

Настаа үөрэҕин бүтэрэн, дойдутугар эргил­либитэ. Кулуупка буолар кэнсиэрдэр кинитэ суох ыытыллыбат буолбуттара. Нэһилиэгин дьоно урут бэйэлэрин биир дойдулаах артыыстарын ырыаларын-тойуктарын истибит буоллахтарына, аны Валерий Ноевы, Анастасия Варламованы тутан олорон истэр дьолломмуттара. Удьуор ситим быстыбакка салҕанан баран истэҕэ.

Настаа дойдутугар ыччаттары түмэ тардан үлэлээн-хамсаан ааспытын манньыйа санаан ылла. Хас күн ахсын дьиэтигэр кыргыттар, уолаттар түмсэн, ырыа-тойук аргыстанан, эдэр саас, таптал, инники олох туһунан уһун-киэҥ кэпсэтиилэр, мөккүөрдэр, сүбэлэһиилэр буолан арыт сарсыарданан түмүктэнэн, барыларыгар улахан дуоһуйууну, астыныыны аҕалаллара. Кини бэйэтэ ол саҕана айар үлэтин саҕаланыытыгар умайан, умсугуйан туран ыллара сылдьар, бэйэтин суолун тобулар, көрдүүр, толкуйдуур турукка киирбит саамай интэриэһинэй кэмэ этэ. Кэлин санаатахха, олус дьоллоох, үтүө да күннэр эбит.

Кинини оҕолор бары ытыктаан Николаевна дииллэрэ, эдэр оҕолор үөрэнэллэригэр, идэ ылал­ларыгар, инники дьылҕаларыгар, ыал да буолал­ларыгар үгүстүк көмөлөспүтэ, сүбэлээбитэ-амалаа­быта. Ханнык кыыс хайа уолга ыалдьарын, биир эмэ уол кэрэ кыыһы кэлтэй таптаан эрэйдэнэрин Николаевна курдат көрөрө, хайдах кыалларынан сүбэ-ама буолан, ыпсыыларын сыһыартыы, сатыы­рынан холбооттуу сатыыра.

«Билигин сааһыран баран санаан көрдөххө, Анастасия Николаевна, эн биһиги барыбыт инни­ки олохпутугар улахан да оруолламмыт эбиккин. Уопуттаах, үрдүк үөрэхтээх учуутал киһи, олоххо көрүүлээх, ону таһынан айар, ыллыыр сөҕүмэр талааннаах, бөлүһүөктүү өйдөөх буолаҥҥын, бэрт элбэх сүбэни, толкуйу биэрбит, санаа укпут, уот сахпыт эбиккин биһиэхэ – оччотооҕу эдэр дьоҥҥо», – диэн киниэхэ астына-билинэ ахталлара сүрэҕин үөрүүлээхтик нүөлүтэр.

Ити сылларга кини норуокка хайыы-үйэ киэҥ­ник биллибит мелодист, ырыаһыт этэ. Үгүс ырыа­ларын ити кэмҥэ айан, биир дойдулааҕынаан, бы­раатынаан Владимир Кузьминныын ыллаан-туойан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ааттара күүскэ ньиргийэн, дуорааннаахтык иһиллэн барбыта.

Биир сайын Майаҕа Алдан оройуонун кытта үгэс буолбут доҕордоһуу ыһыаҕын ыытыыга сов­хозта­рын кэнсиэргэ кыттар дьонун түмэн, оптуо­­буһу­нан айаннаан иһэннэр кэккэлэһэ оло­рор бы­раатыгар Во­лодяҕа Настаа аргыый сибигинэйбитэ:

– Болуодьа, Майа-Алдан диэн саҥа ырыалаахпын ээ, ону истэҕин дуо?

– Чэ, эрэ, – Володя өрө көтө түспүтэ.

Настаа аргыый аҕай ыллаан барбыта. Уола тута баянын үрдүгэр түһэн батыһыннаран оонньоон барбыта.

– Тыллара үчүгэй баҕайылар. Хос ырыатын көннөрөн өссө чочуйан биэриэххэ. Арыый үрдэтэн биэрдэххэ хайдаҕый? – Володя арыый уларытан, атыннык оонньоон биэрбитэ.

– Итинник-итинник, сөп, табыллар эбит, – Настаа үөрэ түспүтэ.

– «Майя-Алдан – дружба серпа и молота, Майя-Алдан – вечно звучи ты молодо…» – Настаа оптуобус үрдүн көрөн олорон оргууй ботугуруур.

– «Дружба дороже золота», – Володя эбэн биэрэр.

– Кырдьык даҕаны, – Настаа үөрэн күлүм-аллайа түһэр.

Салгыы Майаҕа диэри чочуйан, хос-хос хаты­лаан ыллаан тиийбиттэрэ. Хос ырыатын иккиэн бииргэ дуэттаан ыллыырга үөрэммиттэрэ. Киэ­һэ стадиоҥҥа улахан кэнсиэргэ Настаа ис-иһиттэн иэйэн, өрө көтөҕүллэн туран, хас да биллэр ырыатын дьон-сэргэ уҕараабат ытыстарын тыа­һынан доҕуһуоллатан толорбута. Көрөөччүлэр ыып­­пакка таһыммыттарыгар Настаа илиитин өрө уунан тохтуохтарыгар диэри тура түспүтэ.

– Билигин эһиэхэ буруолуу сылдьар саҥа ырыа­бын ыллыыбын. Мэҥэ Хаҥалас – Алдан оро­йуоннарын доҕордоһууларыгар анаан, – Настаа Володятыгар тоҥхох гыммыта.

Володя баянын тиирэ тардан, эрчимнээхтик оонньоон барбыта. Стадион үрдүнэн уу чуумпу сатыылаабыта. Настаа блокнотуттан көрөн туран ыллаабыта. Ыллаан истэҕин аайы чуумпурбут стадион трибуналарыгар сиккиэр тыал түһэрин курдук биллэр-биллибэт суугунааһын барбыта. Бүтэһик куплет ылланыыта дьон туран кэлбитэ, ытыс таһынан уонунан тыһыынча киһи күргүөм­нээхтик ыллаһан ньиргиһэн барбыттара.

На таежной и узкой тропинке

Повстречались русский, якут,

Тот, кто искал золотоносный ручей

И тот, кто веками хранил.

Оглядев пытливым зорким взглядом

И узнав в нем друга, не купца –

Улыбнулся, пожав ему руку

И сказал как пароль «Кэпсиэ, догор!»

Майя-Алдан –

Дружба серпа и молота!

Майя-Алдан –

Вечно звучи ты молодо!

Майя-Алдан –

Дружба серпа и молота!

Майя-Алдан –

Дружба дороже золота!

 

Өрөгөй чыпчаала, билинии, махтал уонна сүгү­рүйүү манна буолбута. Настаалаах Володя итин­ник бииргэ үлэлээн, бастыҥ ырыаларын дойдуларыгар Баа­­тараҕа нотаны да ситэ билбэккэ сылдьан айан но­руокка таһаарбыттара. Төһөлөөх элбэхтик Саха сирин устун араастаан айаннаан кэнсиэрдээбиттэрэ буолуой! Бастаан утаа сыанаҕа суон лаглайбыт дьахтар кө­һөн тахсан турунан кэбиһэрин, таҥас-сап да олус сиэдэрэйэ суох буолан көрөөччүлэр сороҕор хайдах эрэ мыына көрөллөрө. Настаа ыллаан бардаҕына, бастакы дорҕооннортон саҕалаан, дьон-сэргэ ылы­нан, сыанаттан ыытымаары ол мөккүөрэ буолара.

Кэлин Настаа ханна да тиийдин араас тыллаах-өстөөх, өйдөөх-санаалаах дьон бука бары кинини уруйдуу-айхаллыы үөрэ-көтө көрсөрө. Кини тиийэ да илигинэ ырыата, сылдьа илигинэ санаата урутаан тиийэннэр киһи барыта Настааны үчүгэйдик, адьас чугастык билэр киһилэрин курдук ылынара. Нас­таа аһаҕас дууһалаах, уйаҕас сүрэхтээх, аһары судургу майгылаах-сигилилээх буолан дьон-сэргэ кырдьаҕаһыттан оҕотугар-уруутугар тиийэ бары билинэллэрэ, ылыналлара, сүгүрүйэ таптыыллара.

Арай биирдэ Ньурбаҕа кэнсиэрдии тиийбит бас­такы киэһэлэригэр, оройуон комсомола тэрийэн, хатыҥнаах чараҥҥа истиҥ көрсүһүү буолбута. Кутаа тула олорон, ыччаттар гитаранан ырыаны-тойугу тардан кэбиспиттэрэ. Онно биир, олох эдэр уол Настаа «Ахтыма, доҕоруом, эн миигин» диэн бастакы ырыатын иэйэн-куойан ыллаан иһитиннэрбитэ:

Санааҕар тутума барда диэн, биэбэйиэм,

Ааһыаҕа күн-дьыл түргэнник.

Көрсүөхпүт аны саас мутукча тыллыыта,

Кэрии тыаҕа кэҕэ этиитэ.

Үөрэнэн бараммын, эргиллиэм дойдубар,

Эн миигин умнумаар доҕоруом.

Дьоннорбун ахтаммын эргиллиэм дойдубар

Көрсүөҥ дуо, эн миигин үөрэ?

Урукку сылдьыбыт хатыҥнаах үрэхпэр

Илдьиэҥ дуо, эн миигин сиэтэн?

 

Ити ырыаны Володя Кузьмин өссө универси­тек­ка аатырбыт «Сэргэлээх уоттара» ансамбылга со­лис­тыы сылдьан ыллаан, устудьуон аймахтан саҕалаан Саха сирин ыччата уоһуттан түһэрбэт ырыатыгар кубулуйбут кэмэ этэ. Уол ыллаан бүтэн баран:

– Мин ити ырыаны суруйбут кыыһы көрүөхпүн наһаа баҕарабын, – диэн саҥа аллайбыта. Кыргыттар күлсэн тоҕо баран иһэн тохтоон хаалбыттара.

– Оччоҕо хайыаҥ этэй? – биир кыыс дьүөгэлэри­гэр үөннээхтик имнэнэ-имнэнэ ыйыппыта.

– Махтаныам этэ… Бу ырыа курдук кэрэ буоллаҕа кини… Төһө эрэ кыраһыабай кыыс буолуой итинник ырыаны айбыт киһи… – бары ах баран, соҥуора чуумпуран ылбыттара.

Настаа саҥата суох оргууй туран чараҥ иһин диэки киэр хаампыта. Биир бэйэтин курдук лаг­лайбыт хатыҥы кууһан турбута, хараҕын уута сүүрбүтэ. Дьүөгэлэрэ сырсан кэлэн, куустуһан туран ааттаһан нэһиилэ уоскуппуттара. Ол онно аан бастаан Настаа бэйэтиттэн хомойон-хоргутан, атын кыргыттар курдук биир иэйиилээх икки сүрэх таптаһар тапталын билбэккэ, ыал буолбакка, оҕо төрөппөккө олорор дьылҕалааҕын сэрэйэн уйа-хайа суох ытаан тыынын таһаарбыта.

Бу түбэлтэ кэнниттэн Настааҕа кэнэҕэскигэ хаал­ларар олоҕум сыала-соруга өспөт-сүппэт ырыала­рым буолаллар диэн бигэ өйдөбүл үөскээн, туох баар күүһүн-күдэҕин, өйүн-санаатын барытын онно эрэ туһаайарга күүстээх быһаарыныы ылым­мыта.

Биир сайын убайа аахха, Уйбааннаахха күүлэй­дии кэлбитэ саҥаһыгар, Өкүлүүнэҕэ, Чурапчыттан айма­ҕа дьахтар киирэн чэйдии олороллор эбит. Саҥаһа Настаа киирбититтэн үөрэн, чэй кутан, күндүлээбитинэн барбыта. Дьиэ таһынааҕы сонуну сураһа түһээт, сэһэргэһэ олорбут кэпсэтиилэригэр төннүбүттэрэ. Саҥаһа Өкүлүүн дьүөгэтинээн дой­дуларыттан сэриигэ барбыт дьоннорун ахта оло­роллор эбит.

– Дьоммут эрэйдээхтэргэ ыраах айаннарыгар аттаналларыгар өйүөлэрин бэлэмнээн түбүгүрүү бөҕө. Туос тууйастарга арыы таптайан, лэппиэскэ буһаран биэрээхтииллэр. Онтон ордук туох аһа кэлиэй, – Өкүлүүн оччолорго чороччу улааппыт кыыс чуолкайдык өйдүүр эбит.

– Оннук, баралларыгар оҕо-дьахтар ытаһыы-соҥоһуу, аймалҕан бөҕөтө. Ааспытын кэннэ санаатахха ол эрэйдээхтэртэн бэрт аҕыйахтара ордон төннөөхтөөбүттэрэ, – дьүөгэтэ кэпсэтиини өйөөн тыл кыбытар.

– Биһиги дьоммут Мэхээлэлэригэр биэриэхтээх тууйастаах арыыларын үгэххэ умнан кэбиһэн, хаалларан кэбиспиттэр. Барбыттарын кэннэ эрэ көрөннөр туһунан ытаһыы буолбуттара.

– Оо дьэ, төһө эрэ хомойдулар-хоргуттулар!

– Ийэм эрэйдээх ону хара өлүөр диэри умнубакка куруук саныыр этэ. Уолбут айаныгар саатар дьиэтин аһын аһаабакка бараахтаатаҕа диэн этээт, устунан ытаан барара, – Өкүлүүн үөһээ тыынан ылла.

– Мин эдьиийим Даайа сэриигэ барааччылары Аллараа Бэстээххэ диэри атаарсан барсыбыта ээ. Барбыт дьон аттарын дойдуларыгар төннөрөр соруктаах эбиттэр. Дьэ онно Өлүөнэ биэрэгэр Бэстээххэ илин эҥэр дьоно-сэргэтэ, үтүмэн элбэх киһи мустан сүпсүлгэн бөҕө үһү.

– Бу эрэйдээхтэр сорохторо төннүбэттэрин сү­рэхтэрэ-быардара сэрэйэн иһээхтээтэхтэрэ буолуо.

– Биир кыыс борохуот аттаммытын кэнниттэн өрүскэ сүүрэн киирэн ууга былдьана сыспыт. Дьон нэһиилэ төттөрү соһон таһаарбыттар. Сураҕа, олох аҕыйах хонуктааҕыта саҥа ыал буолбуттар үһү.

– Эрэйдээхтэр кэлиҥҥи дьылҕалара хайдах буол­бута буолуой? Биһиги уолаттарбыт да үгүстэрэ кэргэннэммэккэ, таптал диэни билбэккэ орто дой­дуттан бараахтаатахтара. Дьэ алдьархай, иэдээн буолбат дуо?! Билигин тыыннаахтара буоллар төһө эрэ ыал буолан ньиргийэн олоруо этилэрий! – Өкүлүүн ытамньыйан ылбыта.

– Кырдьыга оннук. Аны биэрэккэ өрүс дол­гунугар уйдаран үөһэттэн туос тууйас бөҕөтө устан кэлэр эбит. Ол сэриигэ барбыттар сурук суруйан, тууйастарыгар уган дойдуларыгар ыытаахтыыллар эбит. Ону хомуйан, суруктарынан аадырыстарын билэн, ол нэһилиэк дьонун ирдэһэн кытылга ыһыы-хаһыы бөҕөтө буолар үһү. Даайа хас да оннук тууйаһы тутан, суругун аахпытым диэн кэпсиирэ, – Өкүлүүн дьүөгэтэ саҥата суох олорбохтоото, бары иһийэн, соҥуоран хааллылар.

Настаа ити кэпсэтиини саҥата суох истэн олор­бута. Хараҕа ууланан, долгуйан ылбыта. Мо­дун өрүс киэҥ таһаатынан кылбайа-маҥхайа туос тууйастар хоптолор курдук сүүрүккэ оҕустаран биэтэҥнии устан ааһаллара илэ көстөн, хараҕар хартыына курдук олорон хаалбыта. Саха төрүт иһитэ туос тууйас саха норуота хаарыаннаах уолаттарын сү­тэ­рэрин ыар илдьитэ буолан көстүбүтэ. Аҕы­йах ахсааннаах кыра омук туос тууйаһын тимир тиһилик тилэхтээх кырыктаах өстөөх хампы үктээн эрдэҕэ… Хас да сыл устата ыанньыйбыт ырыата, дьэ, сааһыланан, оннун булан тахсыбыта:

Бэстээх үрдүк мыраана,

Дьиппиэн курус халлаана,

Аһыытын уйуна

Суугунуур бэс тыата.

Тиһэх бырастыы кэриэтэ

Долгуҥҥа уйдаран,

Туртаҥныы усталлар

Туос тууйастар.

Харахпар көстөллөр

Эргиллэн кэлбэтэх

Таайдарбын санатан

Туос тууйастар.

 

Сэрии толоонугар өлбүт, сураҕа суох сүппүт са­ха уолаттарын барыларын ааттарын ааттаабыт, к­эриэс­тээбит курдук санаан Настаа дууһата уоскуй­бута.

Аны биирдэ саҥаһын Балбаара уола, убайа Дьө­гүөр Көлүһүөп, алҕас «үөрэн-көтөн» кэбиһэн баран мөҕүтүммүтэ:

– Э-э-эн ме-мелодист аа-аа-ааттааххын дии. То-тоҕо би-биһиги тус-туспутунан ырыа су-су-суруйбаккын, ээ? – кэлэҕэй киһи холуочугар тэп­тэрэн күүскэ кэлэҕэйдээн мөҕөр курдук төлүтэ биэрбитэ.

– Тоҕо суруйуохтаахпын? Туох үчүгэйдээххин? Туох үтүөнү оҥордуҥ? – Настаа өс саҕа буолбута.

– Би-би-биһиги оҕо сааспыт ту-туһунан су-суруй ээ… Са-сайылыкпыт ту-ту-туһунан… сөтүөлүүр кө-көлүччэбитин умнубатыҥ ини, ээ? – Дьөгүөр аны ааттаспыт курдук унаарыччы көрөн турбута.

– Кырдьык даҕаны. Оҕо сааспыт, сайылыкпыт туһунан тоҕо суруйуо суохтаахпыный? Убаай, сөпкө эттиҥ, бэйи, толкуйдуом, тугу эмэ тобулуом, – Настаа күө-дьаа буолан Дьөгүөрү санныгар охсон ылбыта. Киһитэ үөрэн, саҥата суох мичээрдээн ытталлан кэбиспитэ.

Настаа киэһэ чэйдээн баран, чуумпуга Дьөгүөр­дүүн кэпсэтиитин өйдөөн кэлбитэ. Убайа Дьөгүөр олус көнө сүрүннээх, үлэһит бөҕө киһи, дэгиттэр спортсмен, кинигэни олус сөбүлээн, тартаран туран ааҕар, туһунан толкуйдаах, дьон сэҥээрэр, ылы­нар киһитэ. Кэлэҕэйэ мэһэйдээбэтэ буоллар үөрэхтээх, салайааччы буолар кыахтаах киһи сарбыллан сыл­дьар дэһэллэр дьон. Ити мээнэҕэ эппэт, кэлиилии кэбэ сылдьыбатаҕын да иһин, дьэ, хата, олох умнубакка кэтэһэ сылдьыаҕа. Тылбын биэрэн эрэн­нэрэн кэбистим дии. Настаа устунан оҕо сааһын, сайылыгын, эбэтин Сүөкүлэ эмээхсин сымнаҕас си­рэйин, сөтүөлээбит көлүччэлэрин санаан, дууһата манньыйда. Ойон турда да биир тыынынан тылларын сааһылаан хоһоонун суруйан кэбистэ. Бэрт иһирэх, ахтылҕан аргыстаах сэргэх ырыа үөскээн таҕыста.

Сүүрбүт-көппүт кырдалларбар,

Лыаҕы туппут хонууларбар,

Сөтүөлээбит көлүччэбэр,

Сөрүүкээбит тыаларбар

Элбэхтик да эргиллэрим

Санаам дала оҥостон.

Үс-мас бүтэй

Күрүө нөҥүө

Эрбэллээхтээн-сэрбэллээхтээн

Оҕо сааһым одуулуур

Оҕо сааһым сайылыгар.

 

Дьөгүөр кэлин олус астынан, үөрэн, үөлээн­нээхтэригэр: «Бу ырыаны мин суруйтарбытым. Үчүгэй буолбат дии, ээ?!» – диэн наар бэлиэ­тиир, «киһиргиир» идэлэммитэ. Дьоммут-сэргэбит, үөлээн­нээхтэрбит бары ону бэркэ билэллэр диэн Нас­таа бэйэтэ да эмиэ үөрэ-манньыйа санаан кэллэ.

Совхоз партийнай кэбиниэтин салайааччытынан үлэлии сылдьан Настаа өй-санаа өттүнэн улахан­нык сиппит-хоппут эбит. Ол саҕана совхоз саамай му­ҥутаан сайдан, үлэ-хамнас күөстүү оргуйар, дьон-сэргэ олус актыыбынай, сэргэх кэмэ этэ. Киин хон­туора толору специалистардаах, үлэ араас ха­йысхатынан маяктар, бастыҥнар үлэлэрин киэҥ­ник сырдатыы, социалистическай куоталаһыы күр­гүөм­нээхтик барара. Дьону-сэргэни кытта үлэни партком, профком уонна комском сүрүннээн тэри­йэн ыыталлара. Хонтуора кини баар буоллаҕына ыччат да, кырдьаҕастар да мустан, араас кэпсэтии тахсар, күлсүүнэн-күйгүөрүнэн ньиргийэ олорор буолара. Ханнык да үлэ коллективыгар, ферма­ҕа, сайылыкка, отчуттарга, оҕуруотчуттарга агит­бригада туруоран тиий­дэҕинэ күүтүүлээх, кэтэ­һиилээх күндү ыалдьыт буолара, үөрүү-көтүү күөдьүйэрэ, сэргэхсийии үөс­күү­рэ.

Бу үлэҕэ Настааны убайын курдук күндүтүк са­ныыр киһитэ, совхоз парткомун сэкирэтээрэ Иван Иннокентьевич Корякин аан бастаан комсомол тэрилтэтин сэкирэтээринэн талларан салайар үлэ­ҕэ сыһыарбыта. Кырдьыга даҕаны, Настааҕа хаан аймаҕа аҕыйах киһиэхэ, кинини төрүөҕүттэн билэр, оҕо эрдэҕиттэн көрбүт-истибит, оскуолаҕа үөрэппит, кэлин үлэһит буоларыгар күүскэ кө­мөлөспүт Иван Иннокентьевич ордук чугас этэ. Ол да иһин Настаа кинини аатынан ааттаабакка куруук «убаай» диэн ыҥырара…

Бу ыалдьа сыттаҕына да кэлэн субу-субу көр­сөр, ааспыты ахтыһан, аралдьытан барар, уба­йа барахсан. Ааспыкка бэргээн реанимацияҕа киирээри сыттаҕына сүүһүттэн сыллаан ыллаҕа үһү. «Олус да махтана санаабытым, долгуйбутум, хаһан да көрбөтөх-харахтаабатах төрөппүт аҕам сыллаан ылбытын курдук санаабытым» диэн Нас­таа уйадыйан хараҕа ууланан кэллэ…

Настаа эмиэ ити сылларга совхоз киинигэр Советскай Союз Геройа Ф.К. Попов музейын саҥа дьиэтэ тутуллан, онно салайааччынан анаммыта. Герой олоҕун кытта дьүөрэлии нэһилиэктэр былыр­гыларын, олохтоох дьон көлүөнэлэрин үлэлэрин-хамнастарын чинчийэн барбыта. Ити үлэтиттэн сиэттэрэн бэйэтэ элбэҕи билбитэ, өйүн-санаатын байыппыта, саха норуотун духуобунай күүһүн өссө дириҥник хорутан ылыммыта. Онно чуолкайдык өйдөөбүтэ саха дьоно кытаанахтан, ыарахантан чугуйбат, адьырҕаттан толлубат, айылҕа бэйэтинэн эрийэн-мускуйан ииппит, хорсун-хоодуот сү­рэх­тээбит омук буоларбытын. Бэйэтин биир дой­дулааҕа сахалартан бастакы Советскай Союз Геройа Ф.К. Попов хорсун быһыыта киниэхэ ону барытын бигэргэтэр холобур быһыытынан ордук арылхайдык көстүбүтэ.

Модун Днепр өрүһү бастакынан соҕотоҕун туораан тахсан, автоматынан ытыалаһан, илии­тинэн хапсыһан бастаан сүүрбэттэн тахса фаши­һы кыдыйар, өстөөх траншеятын былдьаан ылар. Салгыы ньиэмэстэртэн былдьаабыт илии бү­лү­мүөтүнэн хардары атаакалаан киирэн иһэр өстөөхтөрү утары суостаах уоту аһан, бэйэтин ротата өрүс уҥа биэрэгэр туорууругар кыаҕы биэрэр. Ити хапсыһыыга биэс уонча саллааты уонна эписиэри өлөрөн, өстөөххө улахан хоромньуну таһааран, утары кимэн киирэр атаакаларын чу­гуппута. Түмүгэр биһиги сэриилэрбит Днепр өрүс уҥа биэрэгин былдьаан ылбыттара. Холобура суох уһулуччу хорсун быһыытын иһин саха ньургун уола Ф.К. Попов Советскай Союз Геройун үрдүк аатын ылбыта.

Настаа куруук иһигэр биири дьиибэргии саныыра: Федор Попов, ыраах Саха сирин эйэлээх тыатын нэһилиэгиттэн төрүттээх көнө, кэнэн киһитэ, хайдах, өлөр өлүүнү умнан, дохсун өрүскэ биир бастакынан ыстаммыта, уҥуор кытылга уот аннынан соҕотоҕун харбаан тахсан, ити үлүгэрдээх тииһигэр диэри сэбилэниилээх өстөөҕү кытта кыр­гыһыыга баламаттык киирбитэ буолла диэн. Суо­һарыылаах хапсыһыыга, аны туран, сэттэ уонтан тахса кырыктаах өстөөҕү хайдах кыдыйбыта, кыай­быта буолуой? Хайдах да анал бэлэмэ суох киһи санаммат, кыайбат дьыалата эбээт.

Ити санаатын Настаа кырдьаҕас сэрии бэтэрээ­нэ, аатырбыт сэрииһит, «Албан аат» уордьаннаах Петр Павлович Поповтан ыйытан турар. Онуоха оҕон­ньоро төрүт саарбахтаабакка эрэ: «Мин Сүө­дэри адьас кыра оҕо эрдэҕиттэн билэрим, бы­раатым курдук саныырым. Кини ийэтэ Боккуойа Березкина Мэлдьэхси Куохаратыттан төрүттээх, онон биир дойдулаахтар этибит. Сүөдэр үрдүк, 180 см уҥуохтааҕа, кэтит сарыннаах, арыый нүксүгүр соҕус, илиитэ бэрт уһун, сүрдээҕин кыанар, тэтиэ­нэх уолан этэ. Сэрии буолбатаҕа буоллар дьиҥнээх саха бухатыыра тахсыаҕа хааллаҕа дии саныыбын. Сэриигэ барарыгар сүүрбэ эрэ саастааҕа, букатын оҕо буоллаҕа дии.

1943 сыллаах күһүөрү сайын Днепр өрүһү туо­руур бойобуой соруктаах кимэн киириигэ анал штурмо­вой бөлөхтөр тэриллибит буолуохтаахтар. Сүөдэр ол бөлөххө хабыллан үөрэммит, сылдьыбыт быһыы­лаах. Ол да иһин итинник хабыр хапсыһыы­га кыайыы­лаах таҕыстаҕа. Анаан эрчиллэн, дьа­рыктанан, балач­ча бө­ҕөргөөбүт, сиппит-хоппут буолуон сөп. Оннук аналлаах бойобуой бөлөхтөргө, этэрээттэргэ дэгиттэр сайдыылаах, күүстээх-күдэхтээх, мындыр, булугас өйдөөх саллааттары сүүмэрдээн хомуйан, барыга бары үөрэтэллэрэ: илиинэн хапсыһыы ньымаларыгар, сэбиэскэй уонна өстөөх ытар саатын-сэбин бары көрүҥүнэн сатаан туттууга, минометунан уонна орудиенан да ытыыга, араадьыйанан, телефонунан сатаан кэпсэтиигэ тиийэ. Сүөдэр илиинэн киирсиигэ ханнык да өстөөх саллаата кыайан тулуспат ки­һитэ буолбут буолуохтаах. Мин кинини кытта элбэх­тик алтыспыт, билэр киһи быһыытынан итини сэрэ­йиэхпин, сабаҕалыахпын сөп», – диэбитэ. Сэрии саҕа­ланыаҕыттан бүтүөр диэри сылдьыбыт, бары ууну-уоту ааспыт кырдьаҕас саллаат санаата итинник этэ.

Итинтэн сылтаан Настаа Федор Попов хор­сун быһыытын туһунан олохтонон хаалбыт өй­дө­бүлтэн атыннык саныы сытта. Федор Попову боростуой саллаат эрэ быһыытынан буолбакка, анал бэлэмнэниини, эрчиллиини ааспыт, анаан тэриллибит штурмовой этэрээт бастыҥ байыаһа, билиҥҥинэн эттэххэ спецназ быһыытынан кэп­сиир, киинэ устан көрдөрөр киһи ыччат дьоммут олох атын харахтарынан көрөн, интэриэс лаппа күүһүрэн барыа этэ. Оччоҕо ыччаты байыаннай-патриотическай тыыҥҥа иитиигэ кини оҥорбут хорсун быһыыта олох атын тыыннанан, өссө дириҥ ис хоһооннонон тахсыах этэ эбээт…

Үлэлии олорбут музейа уокка былдьанан, үгүс ыра санаалара ол буруотун кытта салгыҥҥа көтөн, сүтэн, симэлийэн хаалбыттара. Дой­ду үрдүнэн олох оҥкула төрдүттэн уларыйан, күө­рэ-лаҥкы барыы саҕаланан, урукку олохпут, өйбүт-санаабыт бүтүннүү ыһыллан хаалбыта. Үлэ­­лээн тигинии олорбут совхозтар ыһыллан, хаан-уруу коммунистическай партията сабыллан, устунан былаас, олох-дьаһах төрдүттэн улары­йан, баччааҥҥа диэри дьайа турбут өйдөбүллэр, сыан­настар тиэрэ эргийбиттэрэ.

Итиннэ саамай улахан охсууну хааннарын то­ҕон туран Аҕа дойдуларын көмүскээн сэрии­лэс­пит сэрии бэтэрээннэрэ ылаахтаабыттара. Оҕон­ньоттор эрэйдээхтэр тыыннарын толук ууран туран көмүскээбит улуу дойдулара суох буолан хаалара, үйэлэрин тухары дойдубут туһугар диэн утуйары, аһыыры умнан туран үлэлээн ум­са-төннө түспүттэрэ, баччааҥҥа диэри тута сыл­дьы­быт өйдөрө-санаала­ра түөрэ эргийэн хаал­быта сүрдээх ыарахан, аба­­лаах, кыһыылаах буо­лаахтаатаҕа. Ааспыт тус олохто­ро барыта со­туллан хаалбыт курдук ылыммытта­ра, үүттэрин тоҕон, мунан хаалбыт оҕолор кур­дук эр­гичийэн хаалаахтаабыттара. Үгүстэрэ ону уй­бакка санаа-оноо оҥостон, бу күн сириттэн дө­бөҥнүк күрэнэн, куотар, саһар аакка барбыттара. Кырдьаҕастары, сэрии, үлэ бэтэрээннэрин кытта үгүстүк бииргэ үлэлэспит, элбэхтик аалтыспыт ки­һиэхэ, Настааҕа, ол олус ыарахан этэ.

Бүгүн балыыһаҕа оҕо эрдэҕинээҕи чугас дьүө­гэтэ, бииргэ үөрэммит кыыһа, күн бүгүҥҥэ диэри арахсыспакка сылдьар саамай чугас, эрэнэр, ти­рэҕирэр киһитэ Еля кэлэн барда. Еля кырдьаҕас аҕатыгар Миитэрэйгэ, абаҕатыгар, дьон-сэргэ олус ытыктыыр норуот эмчитигэр Наҕыл Уйбааҥҥа иитиллибит буолан, кыра эрдэҕиттэн олус боч­чумнаах, сиэри-туому үчүгэйдик билэр, сахалыы дириҥ өйдөөх дьахтар. Кэлин үөрэнэн, үлэһит буолан баран биир дойдулааҕар, нэһилиэктэ­рин биир саамай чаҕылхай ыччатыгар, билигин өрөс­пүүблүкэҕэ киэҥник биллэр салайааччы, об­ще­с­твен­най, государственнай деятель Мат­­вей Ва­сильевич Мучиҥҥа кэргэн тахсан, элбэх оҕоло­нон-урууланан ньир-бааччы дьоллоохтук олорор дьиэ кэргэн ийэтэ.

Елялыын үгэстэринэн оҕо саастарын, оскуола­тааҕы кэмнэрин, бииргэ үөрэммит оҕолорун, биир дойдулаахтарын тустарынан истиҥник ах­тан, уһун­нук кэпсэттилэр. Еля дьүөгэтин аһынан, уйа­дыйан, кистээн үөһээ тыынан ылар, хараҕын уутун нэһиилэ кыатана олороро көстөр. Настаа кэлин наһаа мөлтөөтө. Сылы быһа балыыһаҕа сы­тан өлөр өлүүнү кытта күннэтэ мөккүспүтэ олус сылатта, ал­ларытта. Елятын көрө сытан Настаа сибигинэйдэ:

– Иэлээ, араас буолан хааллахпына, убайым Мап­пый дьаһайан, дойдубун хайаан да буллардын эрэ… – тыын былдьаһан саҥа таһаарда.

– Хотуой, мөкүнү саҥарыма… – Еля ытаан барда.

– Этээр, киниэхэ эрэ эрэнэбин… – Настаа хара­ҕын хамсаппата.

– Маппый билэр, дьаһайыаҕа, уоскуй, – Еля чиҥник хардарда.

Настаа уоскуйан кэҥээтэ, кэҥэриитэ кычы­гы­ланан, хараҕа ууланан, дьүөгэтигэр илиитин ута­ры уунан даллатта. Иккиэн куустуһа түһэн, са­ҥа­ларыттан матан, харахтарын уута субуруйа сүү­рэн, өр олордулар.

…Настаа уҥуоҕа дойдутугар, ахтар-саныыр Баа­таратыгар хараллан, дууһата уоскуйан, төрөөбүт сиригэр-буоругар уһун уутугар нусхайан сыттаҕа. Билигин саха барыта истэр-билэр Лэбийэтин күө­лүгэр, аҕатын алааһыгар кини ырыата суруллубут мэҥэ таас турар. Ырыатыгар ылламмыт аар хатыҥа кыһыл көмүс күһүҥҥэ сайынныын арахсар түгэҥҥэ хаарыаннаах кыыһын сүтэрэн, тулаайахсыйан, ыар сүтүк санаата сатыылаан, эмискэ түспүт сиккиэр тыалга сэбирдэхтиин сэлибирээн, иэҕэйэ-нуоҕайан, суугунаан ыллаҕа…

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *