ЫСТАПААН УОЛА: ЧОКУУР (сэһэн)

Биһиги сааһыран эрэр дьон куорат балыы­һатыгар түөрт буолан биир палаатаҕа түбэһэн эмтэнэ сытабыт. Бары атын-атын улуустартан буоламмыт, саҥа билсиһэммит сэһэн-сэппэн элбэх. Эмтэнэрбититтэн соло буолларбыт эрэ, тугу гыныахпытый, ороммутугар сытан эрэ арааһы барытын кэпсэтэн, ыаһах оҥостон күммүтүн барыыбыт. Ордук саамай кырдьаҕаспыт, аҕыс уону­гар чугаһаан эрэр, Миитэрэй оҕонньорбут ыпсаран-хопсорон кэпсиирин сөбүлээн истэбит. Кини сааһын тухары холкуоска, сопхуоска булчут этэ. Билигин сааһа элбээн эрдэр да, бэрт ыһыы көрүҥнээх кырдьаҕас.

Балыыһаҕа күн аайы араас ыарыһахтар кии­рэллэр, тахсаллар. Биир киэһээ аттынааҕы палаа­табытыгар ыарахан туруктаах эдэр оҕо киһини киллэрдилэр.
– Эдэр оҕолор барахсаттар саҥа үүнэн иһэн­нэр ыалдьаллара, араас моһоллорго да түбэһэн ин­бэлиит буолаллара ыарахан суол буоллаҕа, – диир миэхэ утары ороҥҥо сытар Мэхээс оҕонньор.
– Этимэ даҕаны, олох уустук. Көр эрэ, киһи эдэр сылдьан, бу сиргэ адьас букатын кэлбит кур­дук сананар ээ. Эгэ, кырдьар, ыалдьар, өлөр ту­һу­нан саныаҥ баара дуо, суох буоллаҕа дии. Бы­лыр кырдьаҕастарбыт этэллэринии, киһи күҥҥэ түөрт уон моһолу туоруур эбит буоллаҕына, эчи, элбэҕин баҕаһын, санаан көр… Киһи олордоҕуна оло­рор, сырыттаҕына сылдьар ээ, – диир Ньукулай кырдьаҕас.
– Оннук ээ, – Мэхээс сөпсөһөр, – билигин бу би­һи­ги кырдьаҕастар өссө олоро түһээри, үйэ­би­тин уһатаа­ры эмтэнэ-томтоно сыттахпыт. Төһө да сааһырдар­быт, ким бу сиртэн эрдэ барыан ба­ҕарыай, олох диэн, барахсан, үчүгэйэ бэрт буо­лаахтаатаҕа эбээт.
Бары бэйэбит санаабытыгар ылларбыттыы чуум­пуран ыллыбыт.
– Мин эһиэхэ, биһиэхэ олоххо буолбут биир эдэр киһи ыарахан дьылҕатын, кини чахчы күүстээх санаатынан, олоххо тардыһар дьулуурунан тыын­наах хаалан олоҕун оҥостубутун туһунан кэпсээн көрүүм эрэ, – диэн Миитэрэй этэрин кытта биһиги бары өрүсүһэн эрэрдии биир санаанан, кэпсээ, истэбит дии түстүбүт.
Оттон мин Миитэрэй кырдьаҕас кэпсээнин эһиэ­хэ төһө кыайарбынан тиэрдэ сатыым дуу… Ол маннык.

 

1.

Бу түбэлтэ 80-с сыллар саҕана буолбута.
Миитэрэй кырдьаҕас оччотооҕуга 60-ча сааһы­гар сылдьар сопхуос биир бастыҥ булчута. Сэбиэт былааһа муҥутаан сайдан, сопхуостар бөдөҥсүйэн үлэ-хамнас туругуран турар кэмэ. Миитэрэй кад­ровай-түүлээхчит. Булт баар буолан былаанын куруук аһары толорон махтал, бочуот үрдүгэр сыл­дьар. Ыраах сиринэн тайаан үүтээннэргэ олорон бултуур.
Биир күһүн кыстык хаар түһэн субу-аҕай бул­ка тахсаары олордоҕуна, сопхуос охотоведа Да­йыыл Соппуруонап кини дьиэтигэр улахан соруктаах тиийэн кэлэн этэр:
– Миитэрээй, маннык кэпсэтии баар буолла. Эн үөлээннээхтэргин Бөтүрүөптэри, БаҺылайдааҕы, бэркэ билэҕин. Кинилэр улахан уоллара Чокуур быйыл күһүн, соторутааҕыта, аармыйаҕа иэһин төлөөн, сулууспалаан кэллэ. Онон быйыл соп­хуоска кадровай булчутунан үлэлиэм этэ диэн көр­дөһөр. Дириэктэр биһиги сүбэлэһэн бараммыт, эн ылынар буоллаххына, уолу эйиэхэ сыһыаран үлэлэтээри гынабыт. Төрөппүттэрэ сөбүлэһэллэр, кэпсэтэ сылдьыбытым. Ону эн туох диигин, сө­бүлэһэҕин дуо? Биллэрэ оҕус эрэ, сөбүлэһэр буол­лаххына, билигин тыаҕа илдьэ тахсыаҥ этэ.
Миитэрэй маҥнай тута сөбүлэһэ охсубата эрээри, улахан санааҕа түстэ. Куруук соҕотох сылдьан ыраах бултуур бэйэтэ, кэлин сааһыран, доҕордоох, иккиэ буолан тайҕаҕа сылдьан бултуур ордук курдук буолуоҕун санаталаан ылла. Былырыын тымныы үгэн­нээн турдаҕына, хайыһарга кыайан турбат, атын да мииммэт гына атаҕын өлөрөн, сүүлэ иһэн бэрт эрэйи көрбүттээҕэ, хас да күн үүтээниттэн тах­сыбатаҕа, арыый буолуута ырааппакка, чугас эргин сылдьа сатаабыта. Арай, куһаҕанын талан эттэххэ, атаҕын эҥин тоһуттун, ол-бу түбэлтэ тахсан хаал­лын, соҕотох киһи хайдах буолар? Кэбис, оннук эрэ буолбатын! Саллаакка сылдьыбыт эдэр киһи кыайыгас, бэрээдэктээх буолуо. Булка сыстаҕас буол­лаҕына, үөрэтиэм, уһуйуом. Оттон булка дьо­ҕура суох, сүрэҕэлдьиир, баҕарбат буоллаҕына, дэриэбинэҕэ төннүө буоллаҕа. Ити быһаарыллар дөбөҥ дьыала. Итинник санаан Миитэрэй уолу ыларга быһаарынна.
Ити кыһын олус бэркэ тапсан, бииргэ бултаан, кырдьаҕас булчут саҥа саҕалаан эрэр эдэр булчукка булт араас мындырдарыгар, үгэстэригэр элбэххэ үөрэттэ, такайда. Чокуур бултуур баҕалаах уонна сыстаҕас буолан, кырдьаҕас булчут сү­бэтин-аматын ылынарынан, толоругаһынан, кыайы­гаһынан сөбүлэттэ. Саҥа дьыл саҕана бултаабыт түүлээхтэрин туттара дэриэбинэҕэ аҕыйах хонукка киирэн тахсыбыттара. Ити кыһын ылыммыт бы­лааннарын аһары толорон, элбэх түүлээҕи бултаан санаалара көтөҕүллэн саас киирбиттэрэ.
Кэлэр сыл эмиэ бииргэ бултуох буоллулар. Онон сайын ыһыах кэнниттэн чугас уонна ыраах үүтээннэрин таһыгар аттарыгар анаан от­тоо­буттара, таарыччы кыһын оттор мастарын бэлэм­нээбиттэрэ.

Быйыл күһүн кыстык хаар түһэрин кытта чугастааҕы үүтээннэригэр оҥостон бултуу тах­сыбыттара. Бастакы хаар диэтэххэ, балачча халыҥ хаар үллүктээн түспүтэ, ону олохтоох кырдьаҕастар быйыл хаар халыҥ буолсу диэн билгэлээбиттэрэ. Кырдьык, хаар балачча түспэхтээбитэ, халыҥ этэ.
Ыраах сиргэ бултуу барыахтарын иннинэ, бул­таабыт түүлээхтэрин туттара, Саҥа дьыл буо­лаа­ры аҕай турдаҕына, дьиэлэригэр аҕыйах хо­нукка киирбиттэрэ. Таҥастаабыт түүлээхтэрин туттаран, саҥа дьылы ылан баран күнү-дьылы ыыппакка тайҕаларыгар тахсыахтаахтар этэ.
Ил­лэрээ күн киирбиттэрэ, бэҕэһээ охотоведта­рын кэтэһэн-манаһан түүлээхтэрин туттарбыттара. Дьиэ­бэр киирэн уубун хана утуйуом да буоллаҕа диэн хаһаана сатаабыта ханна баарый, сарсыарда эрдэ баҕайы уһуктан хаалан баран, салгыы уута кэлбэккэ, ону-маны саныы сыппыта.
Уутун хаммыт, сынньаммыт аҕай курдук. Сар­сын Саҥа дьыл киэһэтэ. Кулуупка кэнсиэр, көр-нар, араас маскарааттар, эдэр ыччат бөҕө баар буолуоҕа, куоракка үөрэнэр оҕолор дойдуларыгар, дьонноругар ахтылҕаннарын таһаара быраа­һын­ньыктыы, күүлэйдии кэлиэхтэрэ. Үчүгэй да киэһээ буолуо дии! Чокуур оҕо эрдэҕиттэн Саҥа дьыл саа­май таптыыр бырааһынньыга! Бу күнү хайа да сыллааҕар быйыл олус да кэтэспитэ. Арай биири олус күүппүтэ туолуо суоҕуттан санаата түһүөх курдуга. Дьиэтигэр көтүөн кыната эрэ суох ыксаан-тиэтэйэн кэлбитэ. Ити кини санаатын үрдүккэ кө­төҕөр, ол дьоллоох, кэрэ түгэни көрсөр биир тө­рүөттээҕэ. Дьокуускайга биэлсэр үөрэҕэр үөрэнэр, билсэр, таптыыр кыыстаах. Саҥа дьылга көрсүһэр, бырааһынньыгы бииргэ атаарар кэпсэтиилээхтэрэ. Үөрүүтэ өссө үрдүөн быатыгар дьиэтигэр икки халыҥ сурук кэтэһэн сытара. Долгуйан бастакы ылбыт кэмбиэрин арыйбыта, Ира арыый эрдэтээҥҥи суруга эбит. Онно: «Эн тыаҕа тахсыаҥ иннинэ су­руккун тутан үөрдүм аҕай, аармыйаттан ыыппыт суруктаргын уура сылдьан хос-хос ааҕабын, оччоҕо ахтыбыт санаам уоскуйар, эйигин көрсөн кэпсэппит курдук сананабын», – диэбит. Оттон иккис суругу аахпытын итэҕэйбэккэ хос-хос аахта. «Бырастыы гын, төһө да барыахпын олус баҕардарбын, кыа­йан барбат буоллум, хомойон ытаан ыллым, учи­лищеҕа Саҥа дьылы атаарар хамыыһыйа чилиэнэ буоламмын, хайаан да онно үлэлиириҥ наада диэн ыыппат буоллулар» диэни ааҕан баран Ираттан итэҕэс хомойо санаабата. Чэ, хайыа баарай, дьыа­ла оннук буолбут буоллаҕына…
Чокуур ааспыт сайын дойдутугар аармыйаттан уоппускаҕа кэлэ сылдьан, ыһыахха сырдык хаан­наах, хап-хара харахтаах, уһун хара суһуохтаах, урут хаһан да дэриэбинэҕэ көрбөтөх кыыһын кө­рөн олус соһуйбута. Билбэт кыыһа ис киирбэҕэ, кыраһыабайа кинини хайдах эрэ абылыырга ды­лы гыммыта. Кыыс дьүөгэтинээн сылдьара. Тугу эрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ, киһи баар диэн кинини олох аахайбакка (кини саллаат таҥастааҕа), аттынан күлэ-үөрэ ааспыттара уолу өссө күүскэ долгуппута. Хайдах эрэ ити кыыстыын билсиэн, кэпсэтиэн баҕаран кэлбитэ. Оттон ити санаатын хайдах то­лоруон өйө хоппотоҕо, аны наар ол санаатыгар сыл­дьан ыһыах көрүн-нарын, оонньуутун үдүк-бадык курдук аһарда быһыылааҕа. Дьикти баҕайы! Урут биир да кыыстан, буолаары буолан бастаан көрбүт кыыһыттан, маннык долгуйбатаҕа, сүрэҕэ күүскэ тэппэтэҕэ эбээт!
Киэһээ кулуупка үҥкүүгэ оҥостон тиийбитэ. Санаата эрэ ол күнүс көрбүт кыыһа. Баара буо­луо дуо, эбэтэр атын сиртэн кэлэ сылдьыбыт буоллаҕына, барбыта буолуо дуу? Имик-самык уот­таах саалаҕа үҥкүү үгэнэ этэ, киһи төбөтүн ылан кэбиһиэх улахан тыастаах муусука ньиргийэрэ. Чо­куур үҥкүүлээччилэри уонна саала иһигэр кыыһы көрдүүрдүү кэрийэ көрө туран, били кыргыттар иккиэн саала түгэҕин диэки туралларын көрбүтэ. Сүрэҕэ битийэ түспүтэ! Уруккута кыргыттарга кут­тас, муҥкук, сыппах бэйэтэ, хантан хорсун, сытыы-хотуу санаата киниэхэ киирбитэ буолла, билигин ону сөҕө саныыр, дьулурҕатык кинилэргэ тиийэн, кыыһы үҥкүүгэ ыҥырбыта. Кыыс саллаат уол кэлэн ыҥырбытыттан соһуйда быһыылааҕа, ол эрээри, улгумнук сөбүлэспитэ. Кыыстан сүрэҕи эппэҥнэтэр духуу сыта охсуллан ааһара. Ити киэһэ тэйсибэк­кэ бииргэ үҥкүүлээбиттэрэ, бэйэ-бэйэлэрин бил­си­биттэрэ. Уол аармыйаттан уоппускаҕа кэлэ сыл­дьа­рын, сулууспата бүтэрэ аны сылтан ор­дук хаалбытын, тааҥка байыаннай чааһыгар су­лууспалыырын кэпсээбитэ. Оттон кыыс Ира диэн ааттааҕын, Дьокуускайга медицинскэй училищеҕа үөрэнэрин, аны үөрэҕэ икки сыл хаалбытын, манна бибилэтиэкэҕэ эдьиийэ үлэлиирин, киниэхэ дьүөгэтинээн ыһыахха күүлэйдии кэлбиттэрин эппитэ. Чокуур өйдөөн хаалбытынан, дойдутугар ыһыах ыһар күн болдьообут курдук куруук ыраас, чаҕылхай, киэһэтэ чуумпу, намыын, түүнэ сырдык буолааччы. Бу да ыһыах кэмэ оннук этэ. Бэс чагда быыһынан кэккэлэһэ хаамсан, өр көрсүбэтэх чу­гастыы дьоннуу элбэҕи кэпсэппиттэрэ. Күнү көрсөр сиэр-туом ыытыллыытыгар үөрэ-көтө алгыс тылы этиигэ кыттыспыттара.
Оо, эдэр саас хаһан да умнуллубат, өрүү өйгө-санааҕа хаалар сырдык түгэнэ!

Сарсыарда сопхуос отделениетын хонтуо­ратыгар мустан олорор үлэһиттэр пиэрмэлэргэ үлэ-хамнас туругун, бэрээдэги тутуһуу тустарынан бүтэһиктээхтик быһаарса, кэпсэтэ олордохторуна, дэриэбинэттэн чугас баар пиэрмэ ыстаарсай ыан­ньыксыта, нэһилиэк сэбиэтин дьокутаата Ааныска Саабына ыксаабыт көрүҥнээх хоско көтөн түстэ. Баар дьон тастан холоруктанан киирбит дьахтар диэки соһуйбуттуу көрө түстүлэр.
– Кыбыыбытыгар оппут бүтэн эрэр, бу быраа­һынньык күннэригэр тиийбэт кутталлаах. Үнүр­гэттэн биригэдьиирбэр, Байбалга, эппитим да кул­гааҕын таһынан ыытар. Биир тиэйии отто аҕалтар диирбин саба саҥаран кэбиспитэ. Нуормаһыт оҕон­ньорум: «Оккут тиийбэт, тугу көрө сылдьаҕыт, мин нуорманы тутуһан оту долборукка киллэрэрбин эрэ билэбин,» – диир. Чэ, сүөһүлэри охтортообот буоллаххытына, бэрт түргэнник дьаһалла ылыҥ! Чэ, этэрбин эттим, ыксаатым, – диэт, Ааныска хайдах киирбитин курдук тилир гынан хаалла.
Хайдах да бүгүн пиэрмэҕэ оту киллэрэ ох­сор наада буолла. Отделение управляюща­йа ты­рахтарыыс Өлүөскэни, сарсыарда гарааска ты­раахтарын көрүнэ кэлбитин, суһаллык ыҥыт­та­ран ылан, Хатырыктаах алаастан «Сардаҥа» пиэр­мэ­тигэр от тиэйэн аҕаларыгар соруйда. Уол ол алаас­ка тиийэр суолу-ииһи үчүгэйдик билбэтин, алаас балачча ырааҕын уонна кэлин да барыаҕын этэн көрбүтүн тойоно олох ылыммата, сопхуос сүө­һүлэрин аһаппакка охтортоотохпутуна төбөбүт хас буоларый диэн айахха аста. Утарсар кыаҕын былдьаппыт Өлүөскэ оччоҕо суолу үчүгэйдик би­лэр, көмөлөһөр киһитэ аҕалыҥ диэбитигэр, туо­раттан хассыыр Мааппа, ол алааска оттоспут Чо­кууру ыйан айахтатта. Аҕыйах хонуктааҕыта түү­лээхтэрин туттара тыаттан киирбиттэрин, би­ли­гин дьиэтигэр баарын кини чопчу билэр этэ. Сон­но тута управляющай Чокуурга саппыыска су­ру­йан эрилитээт, Өлүөскэҕэ туттаран кэбистэ. Уол хайыай, баҕарбатар да от тиэйэ барыыны ылынарыгар тиийдэ.
От соһор биилкэтин тыраахтарыгар холбонон Чокуурдаахха тиийдэ. Өлүөскэ иһигэр Чокуур дьиэ­тигэр суоҕа буоллар, эбэтэр кыккыраччы ак­каас­танан кэбистэр диэн санаалааҕа. Кыра­тыттан улгум уол бүк тутуу кумааҕыны ааҕаат, тук курдук сөбүлэһэн, таҥаһын уларытта охсон айан­ныыр буоллулар.

 

2.

Тохсунньу тоһуттар тымныыта аан туманынан бүрүллэн турар. Аҕыйах миэтэрэ иннигэр турар барыта барыгылдьыйан эрэ көстөр. Маннык тымныыга кыра наадалаах киһи таһырдьа тахсан былдьаныа, тоҥуо-хатыа суоҕун курдук. Ол эрээри, саха дьоно, олохтоохтор барахсаттар, дойдубут тымныытын тымныы диэбэккэ, быдан былыр үйэттэн күн бүгүҥҥэ диэри үлэлээн-хамсаан, айан-тутан, кэскили тэнитэн саханы саха дэтэн олордохпут.
Ити быһаарсыы, кэлии-барыы түбүгэр кыһыҥ­ҥы кылгас күн өссө бүдүгүрбүккэ, хараҥарбыкка, тым­ныыта бэргээбиккэ, күн ырааппыкка дылы буолла. Дэриэбинэ иһиттэн тахсыыларыгар күнүс­кү аһылык чугаһаан барда. Уолаттар айанныы ох­сор ыксалларыгар-тиэтэллэригэр буолан кыра ыһык ылалларын улахаҥҥа уурбатылар да быһыылаах. Өлүөскэ бэҕэһээ сарсыарда үлэтигэр барарыгар дьоҕус тиэрмэґигэр ылбыт итии чэйэ сойон ты­раахтарыгар сыттаҕа. Чэ, ол өйүө, итии чэй суоҕа туох буолуой, киэһэ кэлиэхтэригэр диэри, эдэр дьон тулуйуохтара, хата, киэһэ Саҥа дьыллааҕы биэчэргэ олус хойутааһына суох төннөн, кулуупка оҥостон тиийиэхтэрин наада, сылга биирдэ кэлэр, кэтэһиилээх киэһэлэригэр.
Оок-сиэ, эрдэлээн эттэххэ, уолаттар иннилэригэр дьылҕаларын кытаанах ыйааҕа күүтэн турарын ким тымтыктанан билбитэ баарай?! Дьылҕа хаан төлөрүйбэт суола бүгүн кытаанахтык ыйан, кэтэһэн турара. Арай ол кырыыстаах түгэни, быһылаа­ны, өлүүнү туоратар, сэрэтэр, эйигин арчылыыр, кө­мүскэһэр күүс баара эбитэ буоллар дуу… Оннук орто дойдуга айыллыбатах муҥа буоллаҕа…
Эдэр, саамай күөгэйэр күннэригэр сылдьар уолат­тар өлүү суолугар түбэһиэхтэрин билээх­тиэхтэ­рэ аара дуо, онно тиэтэйэрдии, дэриэ­би­нэттэн тах­сар соҕуруу суолу тутуһан, тиһилик көлүөһэлээх ти­мир көлөлөрүн гааһын эбэн, алаас­тан алааска түһэр, хаһан эрэ өрдөөҕүтэ от тиэйбит кэтит, хаа­рынан бүрүллүбүт омоон суолунан лиһигирэтэн истилэр. Тыраахтар иһэ сып-сылаас. Ханна да са­ла­йан илдьиҥ, мин эһиги илиигитигэр баарбын диирдии мотуор биир тэҥник үлэлээн бэрт улгумнук кыра оллуру-боллору биллэрбэккэ улгумнук иннин диэ­ки дьулуруйан иһэр. Сороҕор, тыраахтар биллэр соҕустук суолга үөһэ-аллараа түһэн ыларыгар ки­һи кута кычыгыланан ылар курдук турукка киирэр. Чокуур ол олорон аар­мы­йаҕа сулууспалаабыт кэм­нэрин санаата. Оо, тааҥка обургу иннигэр тү­бэс­пити барытын өрө барчалаан, тоҕута тэпсэн улахан кыахтаах сэрии сэбэ буоллаҕа!

Өлүөскэ Чокууртан икки-үс сыл аҕа саастаах, олохтоох орто оскуоланы бүтэрэн баран аармы­йа­ҕа сулууспалаан кэлбит, ол кэннэ тырахта­рыыс­тар куурустарыгар үөрэнэн сопхуоһугар быйыл саҥа үлэлээн эрэр. Дьоно сопхуос оробуочайда­ра, кыра эрдэҕиттэн үлэлии үөрэммит уол. Салалта­та, дьо­но-сэргэтэ кинини бэрт үлэһит, толору­гас, бэ­рээдэктээх уолунан ааҕаллар. Кэргэнэ суох, кыыс­тааҕа, ыал буолан эрэр сураҕа иһиллибэт. Чокуурдуун улахан табаарыстыы да буолбаталл­ар, бэ­йэ-бэйэлэрин көрүстэхтэринэ үчүгэйдик кэп­сэ­тээччилэр, билсэллэр. Биир дэриэбинэҕэ үөс­кээбит, биир алаас оҕолоро буоллахтара.
– Мин бүгүн гараастан тахсар санаам суох этэ, механигым да оннук эппитэ, эбиэккэ дылы кө­рүнүөхтээҕим. Ол кэннэ киэһэ дьиэбэр наҕы­лыччы баанньыкпын оттон, суунан-тараанан биэ­чэргэ барыахтааҕым. Хайдах пиэрмэҕэ отторо баа­рын-суоҕун эрдэ көрүммэтэх бэйэлэрэ буолла, то­йон үөһэ тойон баар аҕай курдук дии.
– Оттон мин да аҕыйах хонукка дьиэбэр кэл­бит киһи сынньана түһэр санаалааҕым ээ. Тойон көрдөһөн соруйсубутун кэннэ, толорорбор эрэ тиийдэҕим дии. Муҥар эн соҕотоҕун баран суо­лу-ииһи билбэт эбиккин дии, урут биирдэ да сыл­дьыбатах сириҥ дуо?
– Суох. Эн аккаастаабытыҥ эбитэ буоллар, мин олох да барбат санаалааҕым.
– Чэ, Өлүөскэ наһаа ыксаамыахха, хойутаан да кэллэхпитинэ биэчэргэ тиийиэхпит дии.
– Эн этэриҥ үчүгэй дии. Доҕоор, мин кыыстаах­пын ээ, истэ иликкин дуо? Бу күһүн улуус киинит­тэн оҕо саадыгар иитээччинэн үлэлии кэлбит саҥа кыыс. Билсиһэ сылдьабыт. Сөбүлүүбүн. Аата Ирина диэн.
– Хайа, доҕоор, оттон мин эмиэ Ира диэн куо­ракка үөрэнэ сылдьар, билсэр кыыстаахпын ээ. Бүгүн кэлиэх буолан баран, үөрэҕэр Саҥа дьылы атаарар хамыыһыйаҕа үлэлээх буолан кэлбэтин туһунан биллэрбит. Хомолтолоох соҕус да, хайдах гыныахпыный, ол да буоллар биэчэргэ барыам буоллаҕа.
– Аны мин биэчэргэ көннөрү сылдьааччы эрэ ки­һи буолбатахпын, кыыспынаан кэнсиэргэ кытта­быт, маскараат буолабыт, олох хойутуо суохтаах этим. Моһуок баҕайы буолла. Ол иһин бу ыксыы иһэ­бин ээ.
– Өлүөскээ, ол биһиги санаабытыгар ыксааммыт суолбутун быспаппыт, айаммытын түргэппэппит буоллаҕа, кыахпыт баарынан сылдьар буоллах­пыт дии.
Иннилэригэр киэҥ алаас көһүннэ. Алааһы ти­лэри, кытыылара хойуу хомуһунан эргиччи үүммүт улахан күөллээх. Мантан тиийиэхтээх сир­дэрэ наһаа ырааҕа суох.
– Бу Тааҥнаах диэн күөл кэллэ. Улахан соболоох, ол гынан баран ырааҕырҕатан ким да манна кэ­лэн балыктыы сатаабат. Сайынын сопхуос отчуттара, биирдиилээн дьон оттуур кэмнэригэр илимнээн ба­лык бөҕөтүн ылан сиэччилэр.
– Оттон бу күөлү ортотунан туораан суолбутун кылгаппаппыт дуо?
– Оо, суох, кэбис! Аата да этэрин курдук тааҥ­ныыр, кыһыннары тоҥмот, харах курдук сии­кэй сирдэрдээх күөл диэн дьон сэрэнэллэр, куттаналлар.
Бу курдук уолаттар алаас халдьаайытынан эр­гийэн айаннаатылар. Манан айан балачча уһун соҕус.

Оттоох алаастарыгар, Хатырыктаахтарыгар, со­тору тиийдилэр. Биир дьоҕус окко биилкэлэрин ас­таран, өтүүлүү охсоот, төттөрү айаннарыгар турдулар. Ыксыыр дьон быһыытынан, кыратык олоро түһэн да ылбатылар. Тыраахтардарын иһигэр айаннаан иһэн сойбут тиэрмэстэн аҕыйах омурдуу чэйи үрдүттэн ыймахтаан истилэр. Күн балачча ыраатта. Саҥа-иҥэ суох. Бука, бэйэлэрин тустаах санааларын истэригэр саныы истэхтэрэ.
Тааҥнаах алаастарыгар кэлэ оҕустулар. Чокуур санаатыгар түргэн баҕайытык кэллилэр. Өлүөскэ тугу да саҥарбакка эрэ эмискэ тыраахтарын баран испит суолуттан туоратан күөл диэки са­лайан кэбистэ. Чокуур соһуйан, киһитин диэки со­һуйбуттуу көрө түһээт:
– Өлүөскээ, тохтоо, хайдах буоллуҥ?! Кэлбит сирбитинэн барыахха, мин эйиэхэ эппитим дии, манан барар олус кутталлаах диэн! – Чокуур ыгылыйбыт, ыксаабыт куолаһынан хаһыытаан бы­тарытта.
– Бу үлүгэрдээх тохсунньу тымныытыгар хайа күөл тоҥмокко сыттаҕай, кини да тоҥно ини, оннооҕор улахан сүүрүктээх Өлүөнэ өрүс тоҥон сырыы буолан турдаҕа, – Өлүөскэ иннин биэрбэттии иннин диэки дьµккµтэн истэ.
Ити икки ардыгар тыраахтар, миэхэ ханан да барарым синэ биир диэбиттии күөлгэ хайыы-үйэ киирэн, айаннаан лиһигирэтэн истэ. Бу тыҥаа­һыҥҥа Чокуур уруулу былдьаһан хачымахтаһара сата­­ныа суох курдуга. Саҥаларыттан матан, хайа хайала­ра тугу да саҥарбакка дьиппинистилэр. Балайда этэҥҥэ барбахтаан истилэр. Күөллэрин ортотун аастылар курдук. Уҥуор кытыл, төһө да киэһэрэн хараҥардар, санааларыгар көстөргө дылы буолла. Этэҥҥэ туораан эрэбит диэн эрэл санаа тыҥаан испит ньиэрбэлэрин уоскутарга дылы гынна. Оннук эрэ буоллун!
– Чокуур, куттаныма, айаммыт этэҥҥэ баран иґэр. Сотору дьиэбитигэр тиийиэхпи-иит, – иһигэр уолуйа истэр да Өлүөскэ уоскутааччы буола олордо. Ити түгэҥҥэ эмискэ анныларыгар муус тостор тыаһа өрө барчалана түстэ. Чыпчылыйыах түгэн икки ардыгар тыраахтар аллараа түһэн намтаан барбыта билиннэ. Уолуйуу буолла…
– Өлүөскэ-ээ, ууга түстүбүт, тахса охсуохха-а! – Чокуур соһуйан хаһыытыан икки ардыгар тыраахтар сүр түргэнник тимирэн барда.
Алдьархай буола түстэ! Чокуур хараҥаҕа бу­лумахтана түһээт кэбиинэ аанын тутааҕын булан саннынан анньан аппатарын кытта, тымныы муус­таах уу кэбиинэ иһигэр кутуллан барда. Аан на­чаас түгэҥҥэ муустан иҥнэн баран, төлө биэрэн аһылларын кытта, Чокуур таһырдьа чардаакка баар буола түстэ. Дириҥ баҕайы тымныы ууга чачайа-чачайа тыыны былдьаһан булумахтаныы буола түстэ. Чардааттан тахсаары тостубут муус кытыытыттан тутуһан көрөр да, киһи тутуһан тардыһара туох да суох. Ыксал буолла… Аны бу таҥаһа халыҥын, ыараханын! Тимирэрэ кэллэ! Иэдээн буолла! Эмискэ хаатыҥкатын уҥа сототу­гар кыыннаах саха быһахтааҕын санаан ылла. Уҥа илиитинэн бэрт түргэнник кыыннаах быһаҕын хаатыҥкатыттан сулбу тардан, кыыныттан ороон, чардаат кытыы мууһугар быһаҕын мууска батары­та саайа-саайа, онтон тутуһан, тардыһан түөһү­нэн сытан үнүөхтээн, муус үрдүгэр бэрт эрэйинэн сынан син таҕыста. Бу дьолу! Хата илиитигэр кыанар буолан, быһаҕа баара абыраан, тардынан таҕыстаҕа. Булка сарсыарда аайы барарыгар сахатын быһаҕын сототугар уктан илдьэ барара үгэс буолан хаалбыта бу абыраатаҕын. Ити икки ардыгар көрбүтэ, тыраахтар соһон испит отунуун хайы-үйэ көстүбэт, суох буолбут, тимирбит. Чар­даат эмтэрийбит муустарынан устан харааран сытар. Барыта уу чоккураан илиитинэн уутун ал­лараа ньиккэриммитэ буолла. Хаатыҥкаларын уһу­лута тэбитэлээн, киирбит ууну таҥнары тутан сүө­кээн, инчэйбит куллукаларын ыгыталаан баран, хаатыҥкаларын анньынан кэбиһитэлээтэ, истээх ыстаанын сотолорун таһынан түһэртээтэ. Ити икки ардыгар таҥастара муус кыаһаан, тордурҕас буолан тоҥон барда. Айаннаан иһэн итииргээн истээх үтүлүктэрин сонун түөһүн иһигэр дириҥник анньыталаан кэбиспитэ эмиэ үчүгэй курдук буолла, онон-манан сытыйбытын ыган баран кэтэн кэ­бистэ. Моонньугар иилэн кэтэн испит саарпыгын сытыйбатах өртүн быһаҕынан быһа баттаан ылан, саамай сымнаҕас сиригэр, ахтатын икки ардыгар тутта. Ити барыта олус түргэнник, тыын былдьаһыытыгар холоонноох хамсаныы буолла!
Уонна… уолум бу тахсыа, көмөлөһүөм диэн: «Өлүөскээ, Өлүөскээ…» – диэн киһиттэн уратытык хаһыытыы-хаһыытыы чардаат тула сүүрэкэлии сырытта.
Өлүөскэ тахсыбата… Бардаҕа…
Чокуур бүтүннүү муус кыаґаан, чоІкуччу кырыа­ран баран соҕотох туран хаалла. Үөһээ халлааҥҥа кэлтэгэй ый тахсан имик-самык сырдатара. Хата ол оннугар ыраас халлаан иэнигэр бачымах үгүс сулустар ордук чаҕылыһа сырдаан көстүбүттэр. Тымныы бэйэтин кыаҕын ылан, киһи тыынар салгына кураанах оту сахсыйан эрэрдии сыыгыныыр.
«Соҕотох бу маннык туран хаалан хайдах киһи буолабын? Ким миигин манна кэлэн өрөһүйэр, көмөлөһөр?! Суох, кэбис, санааны түһэримиэххэ, тыынарым, хамсыырым, өйүм-санаам баарын ту­хары быыһана сатыыр иһин охсуһуохха! Мин манна соҕотохпун… соҕотохпун…»
Итинник кытаанах санааны ылынаат, Чокуур тыын харыһыгар түһэр. Таҥаһын тас өртө тоҥон муус буолбут, ис өртө ибис-инчэҕэй. Төһө өр бу маннык атаҕар уйутта сылдьыаҕай, тымныы обургу ылан иһиэ буоллаҕа… Ылан иһиэ эбээт!
Киһи ыксаабыт, тыын былдьаһар кыл кэмигэр, чыпчылҕан санаалар элэс курдук охсуллан ааһал­лара баар эбээт… сороҕор ол элэс санаалар эн дьылҕаҕар быһаарыылаах буолуохтарын, өй-санаа уган ыйан биэриэхтэрин сөп.
Чокуур өйдөөн-төйдөөн көрбүтэ, кырдьык, күөллэрин улахан аҥаарыгар кэлбиттэр эбит. Кини маннааҕы сири-дойдуну бэйэтин биэс тарбаҕын курдук үчүгэйдик билэр. Бу турар сириттэн куула диэки быһа бардахха, уонча биэрэстэ холо­бурдаах сиргэ булчут үүтээнэ баар. Чокуур урут онно сылдьыбыттаах. Никиитэ оҕонньордоох кыт­тыгаһынаан куруук сылын аайы тахсан бултуур сирдэрэ. Билигин, баҕар, онно баар буолуохтарын да сөп. Бириэмэни ыыппакка, тыын былдьаһа онно бара охсуохха диэн биир бигэ санааны ылынна.
Уонна тоҥуу, халыҥ хаары оймоон куула диэки түһүнэн кэбистэ.
Санаата эрэ биир, арыый кыанар эрдэхпинэ уонна улаханнык тоҥо иликпинэ сири ылбахтаһан хаалыахха диэн. Уон биэрэстэ диэн кини бу ман­нык балаһыанньатыгар олус ыраах сир. Маҥнай утаа харса суох хааман, сүүрэн иһиэҕин таҥаһа тордоччу тоҥон хаалан мэһэйдээтэ. Ол да буол­лар син барбахтаһа сатаата. Тобуктарын туһунан ыстаана чороччу тоҥон атахтарын иэччэхтэрэ хам­сыырыгар мэһэй буолбутугар, быһаҕын ылан иэч­чэхтэрэ хамсыыр сирдэрин туһунан таҥаһын быһаҕынан быһыта суураталаан ылла. Уонна эмиэ кыаҕа төһө баарынан харса суох сүүрэн барда. «Кытаат, кытаат, сотору тиийиэхпит» диэн кыратык саҥа таһааран, бэйэтигэр күүс эбэрдии ботугураан ылар. Син балачча барбахтаата. Халлаан тымныыта сүрдэнэн иһэр. Уол атахтара улам-улам ыараан, сибиниэс курдук буолан иһэллэр. Аны сүүрэрэ тохтоон, нэһиилэ хааман, атын мас атахтары соһон иһэр курдук, тугу да билбэт буолан бардылар. «Атахтарым тоҥон, ак­каастаан хааллахтарына, манна хаарга охтон, тоҥон өлөр буоллаҕым» диэн ынырык санаа ох­суллан ылла. «Суох… Суох… Кэбис, мин өлбөп­пүн, мин олоруохпун, тыыннаах буолуохпун баҕа­рабын… мин төбөм үлэлиир, быыһанар суолу, күүһү булуохтаахпын». Итинник санаа биир кэм киирэ турар. Онтон сотору соҕус атахтара олох да хамсаабат, дүлүҥ курдук буолан хааллылар. Тугу да билбэт, охто сылдьар. Тура, хаама сатаата, кыаллыбата. Абаккатыан…!!! Быһаҕын ылан, сытан эрэн тоҥмут ыстаанын бүтэйдии быһаҕын уһугу­нан тоҥон эрэр атахтарын этигэр тиийэрдии харса суох тобулута кэйиэлэтэлээтэ. Атахтара ыалдьар диэ­ни билбэт буолтар эрээри, сорох сирдэригэр бы­һах сытыы уһуктаах биититтэн аһыйан ылаттаата. Тура сатаата, бэрт эрэйинэн икки атаҕар турда, ити дьөлүтэ анньыллан, бука, атахтарыгар итии хаан киирэн сүүрдэҕэ буолуо, эмиэ иннин диэки санаатын күүһүнэн харса диэки дьүккүйэн истэ. Син балачча сири сыра-сылба баранан барбахтаата.
Тымныы ыларын ылан истэ. Атахтара аны адьа­һын аккаастаан кэбистилэр. Иэдээн дьэ кэ­лэ­рэ буолла! Хайдах буолуохха, тугу гыныахха, би­лиҥҥитэ өйө-санаата дьэІкэ ээ. Эмиэ быһаҕын уһугунан тоҥмут атахтарын дьөлүтэ кэйиэлээн кө­йөн көрдө да, туох да туһа тахсыбата. «Бэринэн хаарга сытынан эрэ кэбиһимиэххэ, өлүү аат айаҕар тыынарым, баарым тухары киирэн биэримиэх­хэ, кыаҕым төһө баарынан сыыллан инним диэки ба­рыахха!» Иннин диэки тоҥолохторунан, кыаҕа, сэ­ниэтэ төһө баарынан тирэнэн сыыллан барда. Хаар халыҥ. Сэниэтэ эстэн эрэр, көмөлөспөт атах­тарын соһон иһэр киһи иннин диэки барара төһө хорутуулаах буолаахтыай… Аны тоҥ таҥастаах киһи хаарга сытара аанньа буолуо дуо, тоҥон тииһэ тииһигэр ыпсыбат буола лабыгыраччы тоҥ­но, илиилэригэр хаар кииртэлээн, бэйэтэ тоҥон испит илиилэрэ, ордук тарбахтара тоҥон киирэн бардылар. Хамсатан, имитэн, айаҕар таҕайан итии салгынынан үрэн көрөр… Ол да буоллар, уол са­наа күүһүнэн иннин диэки дьулуһан иһэр.
Күүһэ, сэниэтэ быста эстэн, тоҥон, өй-мэй ба­ран хараҕар халлаана хараҥаран ылла. Тугу эрэ саҥарыан баҕарар курдук да, саҥата олох тахсыбат. Өйүн сүтэрэн барда.
Арай сып-сылаас бэйэтин дьиэтигэр, хоһугар тиэрэ түһэн сытар эбит. Хоһо сып-сырдык. Хайдах маннык күнүстэри, халлаан быдан сырдыар диэри утуйа сыттамый диэн, бэйэтэ хамсаабакка эрэ төбөтүн кыратык эргитэн хоһун көрбүтэ, хоһугар баар тэриллэр биир да суох, барытын хомуйан ылбыттар, арай кини хоһугар соҕотох, маҥан бырастыына сабыылаах хоруопка сытар. Бэйэтэ хамсыыр кыаҕа суох. Тыый, бу тугуй, мин өлбүппүн дуо, тоҕо соҕотох сытабыный, барытын көрө, көрүдүөргэ элбэх киһи сибигинэһэ, чуолкай дорҕооно суох кэпсэтэр саҥаларын истэ сытабын дии… Хайа эрэ дьахтар саҥатын чуолкай иһиттэ. «Куораттан кыыһа Ира иһэр, ону кэтэһэбит», – диир кимиэхэ эрэ. Ити ким саҥатай, бэркэ билэр кур­дукпун дии. Ээ, арба, сэбиэт сэкирэтээрэ Аан­чык саҥата дии, ити кини тоҕо манна кэлбитэй? Ха­та, кыыспын көрсүөм, саҥа дьылга бииргэ сылдьыах буолбуппут дии саныыр, ити быыһыгар. Хос аана оргууй аһыллан ийэтэ эрэйдээх хара былаатын бааммыт, оҕуруо билэлээх тыс этэрбэһин кэппит, нүксүччү туттан оргууй хааман кэлэн, төбөтүгэр баар олоппоско кэлэн олордо. Туох да саҥата суох хараҕын уутун нособуой былаатынан сотору-сотору соттор. «Ийээ, тоҕо ытыыгын, мин тыыннаахпын ээ, өлүөхпүн баҕарбаппын, кэбис, ытаама, мин өлө иликпин, эйигин кытта кэпсэтэбин ээ, диибин да­ҕаны, мин саҥабын истибэт быһыылаах». Киир­битин курдук оргууй тахсан барда.
Эмискэ ким эрэ кинини уһугуннарбытын кур­дук уһуктан кэллэ. «Тымныытыан… Тыыннаах эбип­пин… Тыый, нухарыйан ылбыппын дии, дьиктини да көрдүм, түүл дуу, илэ дуу… Кэбис, маннык утуйан хааллахпына, устунан уһуктубаттыы барар буоллаҕым… Өлбөтөх эрэ киһи… Миигинэ суох кыыһым, Ирам, хайдах буолуой…» дии саныы-саныы эмиэ иннин диэки сыыллан истэ.
Халлааҥҥа ый толору тахсан тииттэр быыс­тарынан балачча тунаархайдык сырдатар. Үөһээ­нэн тайҕа биир тыынар тыыннааҕа суор обургу халаатаан ааспыта Чокуурга хайдах эрэ олус чугастык иһилиннэ. «Суор эбитим буоллар, кини курдук, туох да кыһалҕата суох үөһээнэн көтө сылдьыам этэ» диэн ымсыырар санаа охсуллан ааста. Чокуур үүтээннэр тастарыгар суордар куруук баар буолааччыларын, ас-үөл быраҕылларын кэтэһэр буоланнар арахпаттарын билэр. Төһө си­ри сыыллыбытын, үүтээнэ төһө ырааҕын хантан билиэй, арай бу суор халаатаан ааспытынан сылыктаатаҕына, баҕар, чугас да буолуон сөп курдук. Ким билиэ баарай, тайҕа киэҥ, суор элбэх. Ол эрээри, эрэл санаа…
Аргыый салгыы үнүөхтээн сыыллан иһэн, арай ый тунаархай сырдыгар кыракый үүтээн бу барыаран турарын көрөн олус да үөрдэ! Бу көр­бүтүн итэҕэйбэтэхтии харахтарын хос-хос сим­пэхтээн ыла-ыла одуулаһан ылла. Түүл дуо бу, нухарыйбатах курдукпун дии… Суох, илэ дии! Чахчы үүтээни көрөбүн дии! Үүтээн… Үүтээн!!! Үөрүүтүттэн ойон туруон кыаҕа суох, хаһыытаан үөрүүтүн биллэриэн саҥата тахсыбат, күөмэйэ кыыкынаан бүтэн хаалбыт, үөрүүтүттэн хараҕын уута да кэлбэт. Кырдьык, баҕарбыт, дьулуспут үүтээ­нэ бу турар эбит!
Кэмниэ-кэнэҕэс үүтээни булар, киниэхэ кэлэр улуу дьоллоох эбит ээ!
Бу маннык улуу түгэни ханнык уус тыллаах Чокуур үөрүүтүн, кини өрөгөйүн хараххар бу баар­дыы, дууһаҥ кынатын чэпчэтэрдии кэпсиэ, суруйуо, ааҕааччыга тиэрдиэ буоллаҕай?!

Чокуур кыанар киһилии, эстэн эрэр сэниэти­­гэр күүс киирбитинии дьулурҕатык сыыллан үүтээн ааныгар кэлэ оҕуста. Ыттар бааллара биллибэт. Тэлгэһэ хаара кыараҕастык күрдьүллүбүт. Ол аата Никиитэ оҕонньордоох манна бултууллар эбит. Дьоҕус, кылгас сиэрдийэ маһынан аан бат­­татыылаах, ол аата билигин суохтар, дьиэ­лэри­гэр киирдэхтэрэ. Түүн төһө бириэмэ буолбута бил­либэт.
Баттык аан маһын туора анньан иһирдьэ сыыл­лан киирдэ. Оһох оттуллубатаҕа ырааппыт. Тым­ныы. Хабыс-хараҥа. Чокуур манна урут сылдьы­быт буолан, ханна туох турарын үчүгэйдик билэр. Тимир оһох иһигэр мас хааламмытын биллэ. Түн­нүк анныгар турар остуолтан хоруопкалаах испиис­кэни илиитинэн харбыалаан булла. Аны испиискэ маһын уматан, тимир оһох маһыгар та­ҕайан оһоҕу оттуохха наада. Испиискэ маһын тутан уоту умата­ра биир моһуок буолла. Хас да испиискэ сиэрэ­лээх мастарын бөҕүөрбүт, тоҥ­мут тарбахтарыгар сатаан туппакка, сиргэ мүч­чү түһэртэлээтэ. Бэрт эрэйи­нэн, ыксаабакка эрэ тарбахтарын төрдүгэр маһын кыбытан умат­та. Уотун оһоҕор таҕайарын кытта, туос сак­кынньахтаах, кураанах абырҕал мастаах тимир оһох, ону эрэ кэтэһэн турбуттуу үөрэ-көтө ума­йан күүдэпчилэнэн барда. Бу үчүгэйин! Оһох үр­дүгэр чаанньыкка иһэр уу кутуллан турар. Кыра хаптаһын остуолга кураанах кэнсиэрбэ бааҥкатын иһитигэр чүмэчи угуллан уматарга бэлэм. Ити курдук истиэнэҕэ сааллан турар долбуурга, эс­тэн-быстан, сылайан кэлбит киһиэхэ маҥнай аһаан сэниэ ыларыгар ас баар буолуохтаах. Ол чуолкай. Бу маннык бэлэмнээн хаалларар, тай­ҕаҕа олорор булчут киһи үйэлэргэ үгэс буолбут, тутуспут кытаанах быраабылата. Ити кэһиллибэт! Хайдахтаах курдук үтүө санааный, быстан-остон, сылайан, эстэн кэлбит киһиэхэ көмө, абырал оҥоро сатааһыный!
Тимир оһох барахсан күлүбүрүү умайа турар суоһа-сылааһа хайы-үйэ муостаҕа сытар Чокуурга биллэн, сылааһынан угуттаата. Өлө сылайбыт, илистибит киһи хайдах да итиннэ утарсар кыаҕа суох буолан нухарыйан барда.

 

3.

Дэриэбинэҕэ бу киэһэ Саҥа дьыллааҕы кэн­­сиэр, баал-маскараат үөрүүлээх киэһэтэ. Онно сыл­­дьыах айылаах барыта кулуупка бырааһынньыктыы му­һунна. Үөрүү-көтүү үгэнигэр буолан, манна ким баарын-суоҕун баардаабат-суохтаабат сүпсүл­­гэнэ. Арай Ира кыыс санаата тоҕо эрэ уоскуйан биэр­бэт, тулатыгар үөрэ-көтө сылдьар дьонун курдук үөр­бэт-көппөт, туох эрэ санаа баттыгастаах сырытта.
«Тоҕо Өлүөскэ кэлбэтэ, тоҕо эрэ хойутаата, түүн үөһэ чугаһаата дии, тоҕо ким да сураспатый, кы­һамматый?» Итинник санаа кыыһы биир кэм үүйэ-хаайа тутар. Таһырдьа мутук тостор тымныыта, ыраах сылдьан техника алдьаныа-хайыа, араас буолуон сөп буоллаҕа дии. Баччаҕа диэри кэлэр дьон кэлэр да кэмнэрэ буоллаҕа…
Гарааска бу түүн харабыллаан олорор Хабы­рыыс биир мучумааҥҥа киирэн олорор. Бүгүн күнүс хараастан аҕыйах массыына тахса сылдьыбыта да бары киирэн миэстэлэригэр тураллар. Арай күнүс ыраах алааска от тиэйэ барбыт Өлүөскэ уол тыраахтара кэлэ илик. Туох эрэ буолан бачча хойутаатахтара, кэлиэхтэрэ этэ, киин хонтуораҕа дьу­һуурунай төлөпүөнэ баар диэбиттэрэ, онно биллэрдэххэ табыллыыһык диэн, ол төлөпүөн нүө­мэригэр эрийдэ. Хап-сабар кыыс куолаһа: «Дьу­һуурунай истэбин», – дии түстэ. Хабырыыс тө­лө­пүөҥҥэ хомсомуол сэкиритээрэ кыыс олорорун куолаһыттан тута биллэ. Харабыл, баччааҥҥа диэри от тиэйэ барбыт тырахтарыыс Өлүөскэ кэ­лэ илигин, туох эрэ буолан моһуогурдулар бы­һыылаах, бачча үлүгэр тымныыга иэдээн, онон тустаах салайааччыларга түргэнник биллэрэн, туох эрэ суһал дьаһалы ылыналларын курдук тиэрдэ оҕус эрэ диэн көрдөстө.
Сотору-сотору буудкатын таһыгар тахсан ты­раахтар тыаһын иһиллиир, бу үлүгэр тымныы ку­раанах салгыныгар тыас ыраахтан иһиллиэхтээҕэ. Ханна эрэ дэриэбинэ уһугун диэки тоҥмут ыт улуйа былаастаан үрэрэ иһиллэр. Уонна уу-чуумпу.
Сотору соҕус уһуннук күүттэрбэккэ харааска от­деление биригэдьиирэ, мэхээнньигэ, гараас сэ­биэдиссэйэ тиийэн кэллилэр. Бэрт суһаллык олох­тоох балыыһа суһал көмө массыынатын суоп­парын була охсон аҕаллылар. Бары Хаты­рыктаах алаас диэки барабыт диэн бы­һаардылар. Туох эрэ соччото суох дьыала таҕыс­таҕа диэн бары бүтэйдии сэрэйэр, дьиксинэр курдуктар. Айан суо­лун тутустулар.
Аара тыраахтар суолун көрөллөр, барбыт суола көстө сытар. Төннүбүт киһи атаҕын суола суох. Тааҥнаах алаас хардьаайытынан барбыттар. Ити сөп. Күөлү төһө да кыһын буоллар, туоруур сэ­рэхтээҕин билэллэр. Күөлү, барбыт суолларын батыһа эргийэ иһэн, төннөн иһэр оттоох тыраахтар күөл диэки салаллыбытыгар кэтиллэ түстүлэр. «Тыый, доҕоттоор, дьоммут быһалаары күөлгэ кии­рэн барбыттар дии» диэн биригэдьиир Өндөрөй хаһыытыы түстэ. Куһаҕан суол тахсыбытын сэрэйэ оҕустулар. Тохтоон сүбэлэһэ түстүлэр уонна мас­сыыналарын кытыыга хаалларан тыраахтар суо­лун батыһан иһирдьэ сатыы түһүнэн кэбистилэр.
Ый болоорхой сырдыгар уонна күөлгэ күүс­тээх соҕус тыаллаах буолан тумана суох, харах дала син ырааҕы хабар. Кэбиһиилээх оттоох тыраах­тар ыраахтан барыаран турара тоҕо эрэ көстүбэт. Уҥуор суолга тахсыахха диэритин икки биэрэстэ холобурдаах кэтит күөл ортотун диэки өр-өтөр гынан кэлбэтилэр. Иннилэригэр, арай обургу чар­даат оҥойон, харааран көстө сытара бу көһүннэ. Тыый! Бу алдьархайы! Түргэнник хааман, сиэлэн испит дьон маны көрө түһээт соһуйан тылларыттан мата, уолуйа түстүлэр. «Ол иһин да… ким да баара көстүбэт… суохтар… Уолаттар эрэйдээхтэр барыстахтара…» онтон чардаат тула хаарга атах суола мээнэ тэпсиллибитин көрдүлэр. Уолаттар тахсыбыттар дуу диэх курдук санаа охсуллан ааста… Аны биир атах суола куула тыатын диэки тахсыбыта көһүннэ. Биир киһи суола… Бу аата тугуй, соҕотох киһи ханна барда? Оттон иккис уол суола-ииґэ ханан да кэстµбэт.
– Бу мантан соҕуруу диэки бардахха, Никиитэ оҕонньор бултуур үүтээнэ баар, ол сирбит балачча ыраах ээ. Мин билэбин. Чокуур уол ол үүтээни билэр буолуохтаах, арааһа, кини суола бу таҕыстаҕа буолуо. Билигин бэрт түргэнник массыынабытыгар төннөн, ол үүтээҥҥэ тиийэ охсуохха, кууланан ба­рар суолу билэбин. Баҕар, онно тиийиэ дуо, ууга чомполоммут киґи төһө сири өтөөхтүө эбитэй. Оо, саарбах эбээт… Биригэдьиир Миитэрэй саа­раабыттыы тутунна. Онтон эргиллэ биэрээт, дьо­нун дьаґайда. – Бириэмэни ыытымыаххайыҥ!
Икки вездеход массыына тоҥ, халыҥ хаары силэйэн, бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөсүһэн үүтээҥҥэ кэллилэр. Суолу билэр киһи баара үчүгэйин! Со­торутааҕыта күрдьүллүбүт тэлгэһэ кыраһа хаары­гар сыылбыт киһи суола көстө сытар… Кэл­бит!
Ыксаабыт дьон үүтээҥҥэ кутулла түстүлэр. Та­һырдьаттан киирбит дьоҥҥо сып-сылаас курдук буолбут. Хараҥа, оһох бүтэһик маһын салаан бүтэрэн эрэр курдук, оһох үрдүгэр турар уулаах чаанньык оргуйан хаппаҕа лабыгыраан, паарынан ыһыахтана турар. Хараҥаҕа тимир оһох аанын хайаҕаһынан тыгар сырдыкка көрдөххө, оһох иннигэр муостаҕа киһи токуллан сытар. Олох бу соторутааҕыта аҕай кэлбит быһыылаах… Чүмэчи умата охсон, сытар киһини оргууй эргитэ тардан көрбүттэрэ, сэрэйбит курдук… Чокуур эбит! Тыын­наах! Өйө суох сытар. Бу үлүгэргэ, киһи тыынын өрµһүйэр ыксалга сылдьан туох тардылыга кэлиэй, массыынаттан наһыылка киллэрэ охсон, онно сэрэнэн сытыаран, олохтоох балыыһаҕа киллэрэн суһал көмө оҥоро охсор соруга буолла!
Төннөр суолларын тутустулар.

 

4.

Сэрэйбиттэрин курдук, куһаҕан быһылаан та­ҕыста. Билигин ону быһаара сатыыр бириэмэ суох. Дэриэбинэҕэ, балыыһаҕа тиийэ охсуохха! Айан­наан иһэн мэхээнньик Миисэ массыынатыт­тан биригэдьиир Өндөрөй рациянан киин хон­туораҕа олорор дьуһуурунай кыыска тыраахтар ууга түс­пүтүн, Чокуур өйө суох сытарын, улаханнык үлүйбүтүн булбуттарын, онон балыыґалар суһал­лык, Дьокуускайтан санитарнай авиацияны ыҥыра охсоллоругар сорудахтаата.
Суоппар уолаттар сыыдам соҕустук айаннаан дэриэбинэҕэ кэлэ оҕустулар. Аара суолга уол ынырык ыарыыны билэн хаста да ынчыктаан ылаттаата. Тугу эрэ саҥарыах курдук уоһун хам­сатан ылар да, саҥата тахсыбат. Уонна эмиэ таҥас курдук буолан хаалар.
Тугу да билбэт киһини балыыһаҕа аҕаллы­лар. Балыыһаҕа быраас сиэстэрэлэринээн, сопхуос салайааччылара, Чокуур аҕата Сүөдэр кыр­дьа­ҕас муҥнаах эмээхсининээн кэлбиттэр. Ха­йыахтара баарай, ити үлүгэр буолтун кэннэ… Эмээх­син: «Оҕом… оҕом барахсан хайдаҕый?» – дии-дии ытаан айманар, оҕотугар баран саба тү­һүөҕүн тохтото, тута сатыыллар. Оҕонньоро да уолуйан, олох кэбирээн, кыатана сатыы-са­тыы эмээхсинин уоскуппута буола сатыыр. Ити үлү­гэрдээҕи көрөн туран, киһи эрэ уйадыйыах курдуга. Түүн үс чааһы ааһан эрэрэ. Ыарыһаҕы көрсөр, көрөр кыра хоско киллэрэн, мууһунан тоҥмут тас таҥастарын кыптыыйынан быһыта кы­рыйталаан, быһаҕынан мууһу тооротолоон бэрт эрэйинэн ылан быраҕаттаатылар уонна быраас сиэстэрэлэринээн үлүйбүт киһиэхэ бастакы суһал көмөнү оҥордулар. Хас да укуолу биэрдилэр. Ити быыһыгар уол өйдөнөн, хараҕын кыратык аһан, ханна баарбыный диэн иһиллэр-иһиллибэттик кыыкынаан ыйыппытыгар, балыыһаҕа бааргын, барыта үчүгэй буолуо диэн кыргыттар эттилэр. Иһиттэ быһыылаах, дириҥник ынчыктаан ылла уонна эмиэ өйүн сүтэрэн барда. Илиилэрэ, атах­тара буоска курдук туналыйан хаалан, тугу да бил­бэт буолбуттара, көрүөххэ ынырык этэ. Атты­гар турар кыргыттар аһынан, тулуйбакка харахтарын уутун туора соттумахтаатылар.
Субу аҕай бөртөлүөт кэлэрин кэтэстилэр. Дьо­куускайга эрийэллэригэр, бу соторутааҕыта оро­йуоҥҥут киинигэр бөртөлүөтүнэн суһал эпэ­рээс­сийэҕэ хирурдар көттүлэр, ол бөртөлүөт тута эһиэхэ тиийиэҕэ диэбиттэр. Олбуор иһигэр бөр­төлүөт түһэригэр бэлиэ кутаа уот уматтылар уонна онно былааҕынан далбаатыыр киһини ту­руордулар. Уһуннук кэтэһиннэрбэккэ, бөртөлүөт балыыһа киэҥ олбуорун иһигэр кэлэн түстэ.
Уолу балыыһа баата суорҕаннарынан суулаан таһаардылар. Быраас кыыс бэйэтэ арыаллаан уонна аҕата Сүөдэр барыстылар.

 

5.

Өрөспүүбүлүкэтээҕи ожоговай балыыһа реа­ни­мациятыгар киллэрдилэр. Хас да быраас хар­дары-таары сүрэҕин иһиллээн, көрөн-истэн бэ­рэбиэркэлээн анаалыстары тута ыллылар, укуол биэрдилэр, система туруордулар. Илиилэригэр, атахтарыгар мааһы хойуутук сыбаан бэрэ­бээс­килээн кэбистилэр. Сотору-сотору хаан бат­таа­һынын иһиллииллэр, укуоллары биэрэллэр, сис­темаҕа тохтоло суох бииртэн биир иһити туруоран иһэллэр.
Үгэс курдук, сарсыарда аайы ыытыллар бы­раастар, сиэстэрэлэр түмсүүлэригэр реанимация дьуһуурунай бырааһа түүн оройуонтан салаа­ларын улаханнык үлүппүт ыарахан туруктаах эдэр киһи киирбитин, сүрэҕэ олус мөлтөөбүтүн, ула­хан аритмиялааҕын иһитиннэрдэ. Сэбиэдиссэй Тит Романович уһуннук манна үлэлээбит, үрдүк категориялаах, уопуттаах быраас суһаллык өрөс­пүүбүлүкэтээҕи эксперт-бырааһы ыҥыран кон­суль­тация ылар наадалааҕын ыйда.
Быраастар түмүк оҥорууларынан, ыарыһах ту­руга мөлтөҕүнэн, ыарыы хайдах сайдан барарын кэтээн көрүүнэн сибээстээн, аҕыйах хонукка күүс­тээх терапия көҥөтүнэн эмтииргэ быһаардылар.
Ыарыыны мүлүрүтэр улахан дозалаах укуолу сотору-сотору биэрэллэр, ол үрдүнэн ыарыы аата ыарыы, баарын биллэрэн ылан истэ. Сотору-со­тору өйүн сүтэрэр. Ылбат-биэрбэт маннык уһун­нук сыттаҕына, сүрэҕэ өссө мөлтүүр куттала баар буолла. Арыый аҕай буолара буоллар, бы­раас­тар­га, маннык ыксаллаах түбэлтэҕэ, киһи оло­ҕун өрµһү­йэр былдьаһыгар кутталлаах суолга киирэн да ту­руохтара да буоллар, медицина ти­һэх быһаарыылаах, сорунуу­лаах дьайыыны (риск) ылыныахтар этэ. Ол эпэрээссийэ. Онуо­ха аҕатын кө­ҥү­лэ наада. Сүөдэргэ, уол сүрэ­ҕэ мөлтөҕүн, атах­тарыттан хаана сүһүрэн барар кут­тал­лааҕын, онон эпэрээссийэ эрдэ суһаллык оҥо­һулла ох­суохтааҕын туһунан, кини сөбүлэҥэ наадатын эт­тилэр. Оҕонньор эрэйдээх хайыа баа­рай, оҕото тыыннаах хааларыгар баҕалаах киһи саамай эрэ­нэрэ, көрөрө эрэ быраастар буоллахтара. Оҕото тыыннаах эрэ буоллун… Сөбүлэстэ.
Ол күн сарсыардаттан ыарыһаҕы бэлэмнээн, киэһэлик эпэрээссийэ этэҥҥэ ааста. Икки атахта­рын тобуктарынан арыый аллараанан быстылар. Сүрэҕэ барахсан тулуйаахтаата. Улахан дозалаах ыарыыны биллэрбэт эмэ сарсыарда диэкинэн ааһыахтаах.
Сарсыарда уһугунна. Имик-самык уот умайар. Абытай ыарыы үрдүгэр сытар. Атахтара уотунан умайар. Утары истиэнэҕэ сыста турар сырдык лаампа уоттаах остуолга маҥан халааттаах киһи умса түһэн олорон тугу эрэ суруйа олорор.
– Уута… – диэн сэниэтэ суохтук саҥарарын кыт­та остуолга үлэлии олорор эдэркээн кыыс сүүрэн кэллэ. Баатаҕа ууну илитэн хаппыт уостарын сот­то уонна икки-үс хааппыланы чаайынай ньуосканан айаҕар таммалатта. Бу үчүгэйин! Бу сөрүүнүн!
– Кытаат, Чокуур, барыта этэҥҥэ… – диэн кыыс сибигинэйэ былаан эттэ уонна тута хас да укуолу биэрдэ. «Кытаат, Чокуур, барыта этэҥҥэ», ити на­рын саҥа, кыыһа Ира куолаһын курдук бу кини аттыгар баардыы иһилиннэ, мичээрдиэх курдук уоһун хамсатан иһэн, тута нухарыйан барда.
Ити курдук хас да суукка реанимация иһил­лээ­бит курдук хоһугар ааста. Түүл-бит курдук. Укуол, система, бэрэбээски… Быраастар киириилэрэ-тах­сыылара элбэх. Биир сарсыарда үрүҥ ха­лаат­таах хас да быраас кини аттыгар туран тугу эрэ өр кэпсэттилэр, быһаарыстылар. Ол кэнниттэн, били Ира куолаһыгар маарыннатар сиэстэрэ кыы­һа кэлэн:
– Чокуур, бүгүн уопсай палаатаҕа тахсаҕын, кытаат… Эн реанимацияҕа сытаҕын ээ.
– Ээ… эн аатыҥ ким диэний?
– Маша диэн.
– Мин Ира диэн кыыстаахпын…
– Олус үчүгэй дии. Кини эйиэхэ кэлиэҕэ. Эн хорсун, кытаанах санаалаах уол эбиккин. Эн тус­кунан биһиги барытын билэбит. Кытаат!
Чокуур кыыһы махтаммыттыы сымнаҕас, эрэйи көрбүт, сылайбыт хараҕынан көрөн ылла.

Түөрт миэстэлээх палаатаҕа кыһыҥҥы кылгас күн хараҥара охсон, лаампалар умайбыттар. Икки атахтара, илиилэрэ бүтэйдии дьөлүтэ анньыа­лаан ыалдьарыттан уһугунна. Атахтарын диэки төбөтүн өндөтөн көрөн ылыан баҕарбат, кутаа ыарыы ортотугар сытар. Эмиэ ыарыыга умайа сытар илиилэрин биирдии сыттыкка тоҥолохторуттан тирээн өрө тута сатыыр. Сарсыарда илиилэрин бэрэбээскилэрин уларыппыттара. Сорох сирдэ­ринэн хаппыт, сыстан хаалбыт сирдэригэр бэрэ­бээскилэри илитэ-илитэ араараллар да, олус ыарыылаах. Хайыа баарай, оннооҕор буолуоҕу ту­луйда, тулуйа да сытар, тулуйарыгар эрэ тиийэр. Онно аан маҥнай алҕас хараҕын кырыытынан илиилэрин көрөн ылбыта, уот сиэбитин курдук тарбахтара хап-хара хоруо курдук буолбуттар. Көрөргө ынырык суол. Ынчыктаан, абарбыт курдук сымыһаҕын быһа ытыран, төттөрү хайыһан кэбистэ. Орто саастаах сиэстэрэ дьахтар саҥата суох кытаанахтык тутар-хабар. Хас ыарыһаҕы кытта бодьуустаһыахпыный диэбит курдук. Били Маша кыыс курдук уоскутар тылы саҥарбат, хата, кы­ратык айыкалаан ылбытыгар кытаанах соҕус­тук хаста да «тулуй-тулуй» дэтэлээтэ.
Көрө түспүтэ, оронун атаҕар турар өйөбүлэ суох олоппоско аҕата олороохтуур эбит. Аҕата кэлэн олороруттан соһуйбут курдук буолла. Хайдах хай­даҕый, илэ көрөбүн дуу, түүл дуу дии санаан ылла. Суох, чахчы аҕата олорор ээ… Сэниэтин мунньунан саҥа таһааран ыҥырда:
– Аҕаа… – нухарыйа олорбут быһыылаах, уолун саҥатыттан биллэр-биллибэттик ходьох гынар кур­дук гынна. – Хаһан кэллиҥ? – саҥата бэрт кыра­тык кэһиэхтээхтик таҕыста.
Аҕатын баттаҕа күрэҥсийбитэ балачча элбээ­бит. Олус сылайбыт, илистибит көрүҥнээх. «Оо, аҕам барахсан, миигин ыарыылыы, көрө-истэ кэллэҕэ бу. Ийэм эрэйдээх хайдах эрэ буолла, төһө эрэ айманан эрэр…»
– Ыраатта, тоойуом, – били бөртөлүөтүнэн биир­гэ кэлбиттэрин Чокуур өйдөөбөт буоллаҕа. – Кэпсэтэн сэниэҕин эһимэ, мин куруук эн аттыгар баар буолабын, кэлин барытын кэпсэтиэхпит, сын­ньан… – диэтэ. Уол ылыммыт курдук саҥарбата.
Уол аҕатын көрөн аһынан, уйадыйан чанчык­тарынан хараҕын уута бокуойа суох сүүрбүтүн Сүөдэр туран сотторунан сотто уонна бэйэтэ кыатана сатыы-сатыы: «Тоойуом, ытаама, кэбис, барыта үчүгэй буолуо», – диэмэхтээтэ. Уонна туох да диэ буоллаҕай?

Чокуур Сүөдэрдээх Мааппа күн сиригэр көрбүт суос-соҕотох уоллара. Кини иннинэ икки оҕо саҥа борбуйдарын көтөҕөөт, бараахтаабыттара. Саамай эрэнэр, кырдьар саастарыгар кинилэри көрөр-ис­тэр киһилэрэ кини буолуохтааҕа. Оҕо-оҕо курдуга оҕолортон итэҕэс иитиллибэтэҕэ, үөрэҕэр үчүгэй, ис­тигэн этэ. Аармыйаҕа сырыттаҕына, байыаннай чаас былааҕын анныгар түспүт хаар­тыскалаах, чаас хамандыырын махтал суруга тө­рөппүттэригэр кэл­­битэ хайдах курдук үөрүүлээх, киэн туттуулаах этэй! Ийэбин, аҕабын кинилэр кырдьар саастарыгар көрүөм-истиэм, иэстэрин уон төгүл төлүөм диэн этэрэ күндү да буолара. Бултуурун, тайҕаҕа сыл­дьарын олус сөбүлүүрэ. Ол да иһин сопхуоһугар түүлээхчитинэн үлэлии барбыта. Сопхуоспар үлэ­лээн харчы мунньуна түһэн баран, үөрэнэ барыаҕым, ыал буолуоҕум диэн баҕалааҕа. Билсэр кыыстаа­ҕын туһунан ийэтигэр кэпсиирэ. Куруук үөрэ-көтө сылдьара, дьонугар үөрүүнү эрэ аҕалар баҕалааҕа. Кырдьар сааспытыгар оҕобутугар олоруохпут, көмүс уҥуохпутун көтөҕүөҕэ диэн истэригэр эрэл санаа­лаахтара. Хайа төрөппүт итинник санаабата кэ­­лиэй? Кырдьаҕастар баҕалара буоллаҕа.
Дьылҕа хаан кинилэр тустарыгар ыарахан суо­лу ыйда. Айаҕалыы сатаан туох аньыыларыгар-буруйдарыгар баар-суох эрэнэр уолларын маннык дьылҕалаабыта буолла дэґэллэр Айыы-таҥара бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ буолуо. Үтүө айылаах­тар оҕолорунан киэҥ тутталлар, кырдьар-кыаммат саас­тарыгар оҕолорун бэлэмигэр хаалбыт сылла­рын дьол­лоохтук олороллор. Оттон Сүөдэр­дээххэ он­нук дьол аны тиксибэт буоллаҕа…
Уол ып-ыраас, туох да айыыта-харата суох арыл­хай харахтарын төрөппүт киһи хайдах уйадыйан ылбакка утары көрүө буоллаҕай?!
Оо, харахтар, эн санааҥ, ыарыыҥ, кыһалҕаҥ, баҕаҥ барыта хараххар көстөр буоллахтара эбээт… Киһи дууһата — хараҕар.
Итинник араас санаалар кырдьаҕастарга киирэн эрдэхтэрэ, санаа бөҕөҕө ылларан, санаарҕаан, утуйар ууларын аймаан…
Сүөдэр төһө да дууһата иһигэр айманнар, оҕом көрөрүгэр-истэригэр санаа түһүүтүн, алҕас тахсан хаалар хомолто тылларын биллэриэ суохтаахпын диэн кытаата, тулуйа сатыыр.

Аны илиилэрин ыарыыта олох тулутарын ааста. Эмиэ хайаан да эпэрээссийэлэнэр суолга киир­дэ быһыылаах. Сэрэйбит курдук, Чокуурга сарсыар­да бырааһа сиэстэрэлиин киирэн, бэрэбээскилэрин өһүлэн, өр көрөн-истэн баран, эпэрээссийэлэнэриҥ эрэ табыллар буолбут диэн эттэ. Уол сөбүлэстэ, хайыыр да кыаҕа суох, утарсан да диэн, кыһалҕа тирээбитин кэннэ… Саатар илиилэрим баар буол­лаллар диэн баҕара сыппыта эбээт. Быраас тах­сыбытын кэннэ, ис-иһиттэн дириҥник, бµтµн бэ­йэтэ дьигиҥнээн, кыратык саҥа таһааран, хаһан да ытаабатаҕын ытаата. Аҕата муҥнаах буойа, уоскута сатаабата, бэйэтэ да уолун аһынан, кини кыһалҕатын, эрэйин, ыарыытын барытын бэйэтигэр ылынан олордоҕо. Оҕом муунтуйбут, ыарык-баттык буолбут санаатын сайҕаан ытаатын диэбитэ буолуо, баҕар. Бэйэтэ эмиэ төттөрү ха­йыһан кыатаммакка, хараҕын уутун сотто оло­роохтообута. Палаатаҕа баар ыарыһахтар тыаһа суох сукуҥнаан көрүдүөргэ тахсыбыттара.
Тустаахтарга ыарахан да суол!
Чокуур, кырдьык, ити кэнниттэн хайдах эрэ кэ­ҥээбит, чэпчээбит курдук буолбута да… «Ик­ки илиитэ, икки атаҕа суох хайдах бу сиргэ сыл­дьабын, ким миигин бу киһи диэй, ким миигин таптыай, киһи аҥаара буолбут киһини…Өссө тыын­наах хааллахпына сорум-муҥум, кыһалҕам ин­нибэр кэлиэ турдаҕа. Бу кэриэтин Өлүөскэ курдук муус анныгар баран хаалтым буоллар… Ирам миигиттэн тэйиэ, маннык буолбут киһини туох диэн таптыай, бэйэм да киниэхэ чэҥкээйи буолуохпун, кини дьолун, иннин сарбыйыахпын баҕарбаппын… Оччоҕо тоҕо мин олоро сатыыбын… тоҕо… тоҕо?!! Ким, туох туһугар…»
Чокуур ити үлүгэрдээх дууһа, санаа ынырык ох­суутуттан сэниэтэ эстэн нукаай курдук буолан хаалла.
– Тоойуом, киһи эрэ буолларгын кытаат, кыан… Биһиги баарбыт ээ, эн эрэ биһигинниин баар буол… Олоруохпут дии… Хайдах эмэ…
Чокуур уҥа илиитин тарбахтарын барытын (саа­май туттубут, тыынын өрүһүйбүт илиитэ хотто­руута улахан буолан), хаҥас илиититтэн эмиэ итин­­ник быстылар.
Эмиэ хас да күн өй-мэй курдук буолан, эмп күү­һүнэн утуйан таҕыста.

 

6.

Күннэр устан истилэр. Чокуур ыарыыта арыый мүлүрүйэн, сэргэхсийэн көнөр суолга киирэн иһэр. Дойдутуттан аймаҕа дьахтар киирэн ыарыылаһар. Онон Сүөдэрдиин хардары-таары балыыһаҕа сыл­дьаллар.
Уруккутун курдук буолуо дуо, ыарыыта арыый буолла, ол да буоллар, баарын биллэрэн ылар. Биир сарсыарда…
Арай түһээтэҕинэ, олох билбэт киэҥ алааһыгар Иратыныын сылдьар. Барыта күөх, араас сибэкки, чыычаах ыллыыр, ханна эрэ кэҕэ этэр. Ира сир симэҕин, сибэкки кэрэ дьөрбөтүн хомуйан тута сылдьар. Иккиэн тугу да саҥарбаттар. Тоҕо саҥар­баттарый? Чокуур бу көрсүһүүнү кэтэспитэ, күүппү­тэ даҕаны, элбэҕии-элбэҕи киниэхэ ахтылҕанын та­һааран кэпсиэхтээҕэ дии, балыыһаҕа ыалдьан киирэн эмтэнэн тахсыбытын эҥин туһунан уонна дьэ, бу саҥа суох… Саҥарбат. Түүл-түүл курдук, эмискэ алаас хардьаайытынан көрүөхтэн кэрэ үүт маҥан ат үҥкүүлээн эрэрдии дьоруо үктээн ааһан эрэр.
– Тыый, Ира-а, көрүүй, үчүгэй да ат! Көрүүй…
– Көрөбүүн… Кырдьык да кэрэ дии! Мин ити аты мииниэхпин олус баҕарабын уонна эйиэхэ тиийиэхпин, оччоҕо эн миигин көрсүөҥ этэ дуо, атым үүнүттэн сиэтэн ылан сэргэҕэр баайыаҥ дуо? Баа­йыаҥ дуо… Баайыаҥ дуо… Баайыаҥ дуо? – кыыс са­ҥата ой дуораана буолан алаас хардьаайытынан ыраата дуораһыйа турда.
Тугу эрэ хоруйдуон икки ардыгар уһуктан хаалла.
Дьикти да түүлү олох дьиҥнээх курдук түһээтэ, ити аата кини күнүскү санаата дуу, тугуй дуу? Баҕар, буолуо… Төһөтүн да иһин, киһи санаатын көтөҕөр, оттон инникитин ити түүл курдук аны киниэхэ хаһан да буолуо суохтааҕын санаан ыллаҕына, курус санаа баттыыр.

Саас кэлэн иһэрэ биллэр. Палаата иһэ сырдаан, киһини сэргэхситэр. Бииргэ сытааччыларыгар чу­гас дьонноро кэлэллэр, сонун-нуомас иһиллэ ту­рар. Көрүдүөргэ турар тэлэбиисэр саҥата иһиллэр. Биирдэ күнүс, өрөбүл күн, эдьиийэ Татыйаас Чокуурга эттэ:
– Чокуур, эйиэхэ биир кыыс кэлэн барда: «Көр­сүөм этэ, киллэрэҕит дуо?» – диир. Сиэстэрэ кө­ҥүллээбэтэ.
Чокуур соһуйа иһиттэ. Бу куорат сиргэ кинини билэр хайа кыыс баар буолуой, кини кими да билбэт эбээт. Арай… Ира буолуо дуо?
– Аатын эттэ дуо?
– Ирабын, кини миигин билэр, хайдаҕый диэн сураста.
Оо, Ира эбит… Эмиэ да үөрдэ, эмиэ да курус гынна. Биир санаата, кини Ираны көрүөн, кини саҥатын истиэн, кэпсэтиэн олус баҕарар. Кинини санаан, истэн киниэхэ кэлбитэ эмиэ үчүгэй курдук да… Таптыыр ээ, Ираны! Иккис санаата, бэйэтигэр киллэриэн олох санаата буолбат, бу айылаах, киһи аҥаара буолбуппун, «үчүгэйбин» көрдөрөөрү, аһыннараары дуо? Мин үчүгэй, доруобай эрдэ­ҕинээҕим кини өйүгэр, санаатыгар хааллын… Суох, суох, кэбис… Киирбэтэ ордук! Суох… Суох…
– Татыйаас, эдьиэй, көрдөһөбүн, мин кинини би­лэбин, билсэр кыыһым этэ. Билигин мин ки­ниэхэ тэҥим суох, мин бу маннык сирэй-харах, дьаабылана сытарбын көрбөтүн, билбэтин… Киир­бэтэ ордук. Баҕарбаппын.
Уонна төттөрү хайыһан саннылара дьигиҥнээн ылла.

 

7.

Ира Саҥа дьыл кэнниттэн Чокууртан сурук кэтэ­һэн да биэртэ. Араас санаалар кииртэлээбиттэрэ. Бы­рааһынньык кэнниттэн тыаҕа тахсыан иннинэ ха­йаан да суруйуохтаах этэ, тоҕо суруйбата, туох буолла, мин Саҥа дьылга барбатахпыттан хомой­до дуо? Эбэтэр суруга сүттэ дуу? Кэбис, оннук буо­луон туһа суох. Ыксаан иккитэ киниэхэ сурук ыыппы­та, тиэрдиэхтээхтэр этэ.
Үнүр эдьиийин аахха төлөпүөнүнэн кэпсэтэ сы­рытта, баҕар Чокуур туһунан тугу эрэ истиэм дуу диэн. Куһаҕан сонуну истэн олус соһуйда, хо­мой­до, саҥатыттан матан хаалла. Уолу куоракка балыыһа­ҕа киллэрбиттэрин эттэ. Ира хайдах да гыныан бул­ба­та, уолуйан, ыксаан хаалла… Ол иһин даҕаны… Кини хайаан да суруйуохтаах этэ. Сибилигин киниэ­хэ бара охсуохха, хайдах эрэ сытар? Балыыһаны билэр, быраактыкаҕа сыл­дьыбыта.
Ира дьуһуурунай сиэстэрэттэн Чокуур ыарахан эпэрээссийэни оҥотторон, арыый соҕус буолбутун да иһин, билигин даҕаны эмтиир бырааһа көрсү­һэр дьону палаатаҕа киллэрэри көҥүллээбэтин, арай ыарыылыыр аймах дьахтарын ыҥыттаран кэпсэтэрин көҥүллээтэ.
Кыыс балыыґаттан бу төннөн иһэр. Кырдьык, ыарахан туруктаах ыарыһахха киллэрбэттэрин билэр. Кэлин, арыый буоллаҕына, хайаан да бара сылдьыам диэн санаатын уоскутунна.

Ира санаата эрэ Чокуур. Хайдах эрэ сытар, тугу эрэ санаан эрэр, тустаахха төһө эрэ ыарахан… Оттон мин… Онно эрэ кыһаммат курдук сыл­дьабын… «Хайаан да сырыттахпына, ыалдьан санаа-оноо бөҕөҕө баттата сытар доҕорбор са­наатын көтөҕөр тыллары эттэхпинэ… Киһиэхэ кыра да наада эбээт. Киниэхэ тиийэ сылдьыбыппын эт­тэхтэрэ, туох эрэ диэтэ буолла?»
Ира куруук үөрэ-көтө сылдьар бэйэтэ, ыал­дьыбыт киһи курдук буолан хаалла. Санаата олус муунтуйдаҕына, ким да көрбөтүгэр ытаан ылар. На´аа үчүгэйдик сылдьыбыттара, олус да ыраас инникигэ кэрэ санаалаах, киһи таттаран ааҕар су­руктарын суруйара… Кини суруктарын ха­рах ха­ратын курдук харыстаан уура сылдьар, ахтан кэллэҕинэ ылан ааҕар, оччоҕо хараҕар кини сырдык сэбэрэтэ, саҥата, доруобай көрүҥэ бу көстөн кэлэр.
Ира Чокуурга эмиэ бара сылдьарга быһаарынна, бу сырыыга, баҕар, киллэриэхтэрэ. Оччоҕо көрсүөҕэ, кэпсэтиэҕэ… Уйадыйа сылдьар бэйэтэ, аны көрдөҕүнэ ытаан, этиэх, санаатын көтөҕүөх буолбут тылларын эппэккэ, төттөрүтүн ыалдьар киһиэхэ санаатын түһэрэр түгэннэри аҕалыан сөп… Ол иһин санаатын толору этэр курдук сурук суруйан илдьэ барарга быһаарынна. Киллэрбэтэхтэринэ, сурукпун ыытыам, киирдэхпинэ даҕаны сурукпун хаалларыам. Итинник санааҕа салайтаран кылгас сурук суруйда.
«Доҕорум, Чокуур дорообо!
Үнүр кэлэ сылдьыбытым да, киллэрбэтэхтэрэ. Онон бу эмиэ кэллим. Эн хайдаххыный? Кытаат, санааҕын олох түһэримэ. Буолбут буолбутун кэннэ, хайыахпытый, эн баарыІ миэхэ үчүгэй. Мин куруук эйигин саныыбын, таптыыбын! Эн оннук санаа! Мин эйиэхэ элбэҕи-элбэҕи этиэх, суруйуох буолбутум да, суруйарым саҕана барыта көтөн хаалла, бырастыы гын. Үөрэхпин бүтэрэрим чугаһаан түбүк элбэх. Доҕорум, Чокуур, биир кытаанах санааны ылынан үчүгэйдик эмтэн, оттон мин куруук эн аттыгар баарбын өйдөө! Куруук билсэ туруохпут, бары үчүгэйи баҕара хаалабын, эн Ираҥ».
Бу да сырыытыгар кыайан киирбэтэ, киллэр­бэтилэр. Сурук суруйбута да үчүгэй эбит, тиксэ­рээриҥ диэн суругун хаалларда.

 

8.

Чокуур суругу хос-хос аахта. Ира саҥата, мөс­сүөнэ хараҕар көстөн кэлэ турар… «Ира миигин аһынан итинник этэрэ буолуо, хайдах маннык буолбут киһини бэйэтигэр тэҥнээн таптыаҕай?! Киһи итэҕэйбэт. Оттон мин кинини таптаабытым, таптыыбын… Билигин мин киниэхэ тэҥэ суохпун».
Куруук кинилэр палааталарыгар киирэн кэпсэ­тэр Коля диэн эдэр уолу ыҥыттаран сурук сурут­тар­да. Суруга маннык буолла.
«Ира, эн мин балаһыанньабын, санаабын өй­дөө. Бэйэҥ билэҕин. Мин кыл-мүччү тыыннаах ор­дон киһи буолаары сытабын. Санаам кытаанах. Тыыннаах хааларым туһугар охсуһа сатаатым, инникитин хай­дах да дьылҕаланнарбын, ылым­мыт санаабын ыһык­тыбат биир кытаанах мөккүөр­дээхпин. Олоххо бэйэм сэмэй миэстэбин була сатаатарбын диэн баҕалаахпын. Тугу кистиэмий, бу киһи тулуйбат эрэ­йин көрө сытан, сороҕор «баран» да хаалбакка­бын диэн санааҕа кииртэ­лээн ааһарым… Ол эрээ­ри күүс­пүн түмэн ити быстах санааны кыйдыы сатыырга дьулустум. Били­гин мин саҥарабын-кэпсэтэбин, кө­рө­­бүн-истэбин. Оло­­руохпун баҕарабын.
Мин эйиэхэ анаан этэрбин болҕойон иһит, эйи­гин төһө да таптаатарбын, эн биһиги суолбут, дьылҕабыт тус-туһунан эбит. Ону эн бэйэҥ да үчүгэйдик билэҕин, өйдүүгүн… Эн тэҥнээххин бу­лан, дьоллоохтук олоххун оҥостон олороргун иһит­тэхпинэ, бэйэбин дьоллооҕунан ааҕыныам уон­на ону эйиэхэ баҕарабын. Аны эн миэхэ кэлимэ, көр­дөһөбүн, мин эйигин көрсүөхпүн баҕарбаппын, төһө да миэхэ ол ыараханын иһин… Ити мин эйиэхэ үчүгэйи баҕаран этэбин. Быраһаай. Чокуур».
Суругун сыттыгын анныгар астарда. Ира кэл­лэҕинэ эдьиийэ Татыйаас бу суругу кыыска биэ­риэҕэ.

 

9.

Саас өрүс суола сабыллыан аҕай иннинэ ба­лыыһаттан таҕыста. Хас да ый балыыһа куой­катыгар сыппыт киһи таһырдьа тахсыбыта үчү­гэйиэн, сырдыга, салгына ырааһыан, тыыннаах диэн үчүгэйиэн! Оо, атахтаах киһи сүүрэн-кө­төн ылыан үчүгэй да буолуо этэ! Быраастара тахсарыгар, атахтарыҥ баастара чэрдийэн остох­торуна, аны сыл аҥаарынан куоракка киирэн быратыас оҥоттордоххуна, хаамар буолуоҥ, са­нааҕын түһэримэ диэн эппиттэрэ кини санаатын көтөҕөр. «Мин хайаан да хаамар буолуом, са­наабын ситиһиэм!»
Дойдута, алааһа сааскы күн чаҕылыттан ки­һи хараҕа саатар сып-сырдык ыраас хаарынан сан­даара сырдаан көрүстэ. Ийэтэ барахсан уолун кууһан, сыллаан-уураан, үөрүүтүттэн-долгу­йуу­тут­тан хараҕын уута тохтоло суох тахсарын сот­ту­махтыыр. «Ийээ, ытаама, мин бу кэллим дии, үчү­гэйбин, барыта үчүгэй буолуо…» – ийэтин уос­кута сатыыр. Оо, ийэлэр барахсаттар! Ийэ сүрэҕэ оҕотугар эрэ буолаахтаатаҕа эбээт!
Чокуур дьонугар, дьиэтигэр кэлэн санаата кэ­ҥээтэ, уоскуйда. Олохтоох балыыһа бырааһа, сиэстэрэлэрэ куруук дьиэтигэр кэлэн көмөлөһөллөр. Бииргэ үөрэммит оҕолоро, табаарыстара, ыаллара киирэ-тахса тураллар, кэпсэтэллэр, санаатын көтө­ҕөллөр. Уол сороҕор санаарҕаан ыларын төрөп­пүттэригэр биллэрэ сатаабат, ыалдьыбат киһи курдук үөрэ-көтө сытар, олорор. Ол эрээри, киһи диэн киһи буоллаҕа, хайдах санаата барыта биир тэҥ дэхси буолуоҕай? Иратын санаан, урукку үчүгэй кэмнэрин ахтан ыллаҕына, курус санаа кууһар түгэннэрэ баар буолан ылар. Санаабат, ахтыбат буола сатыыр да, уһун күн устата соҕотох сытан ону-маны эргитэ саныыра, ахтара ханна барыай? Баар бөҕө буоллаҕа.
Сааскы ыам ыйдааҕы бырааһынньыктар аас­тылар. Хаар уулунна, от-мас көҕөрөрө чуга­һаата. Бу үлүгэрдээх үчүгэй күннэргэ тэлгэһэтигэр тахсан сааскы сибиэһэй салгынынан тыыныан, күн сылаас уотугар сыламныан баҕарар да, баҕатын хоту таһырдьа хайдах ким да көмөтө суох тахсыай? Кырдьаҕастар сыралаһан биирдэ эмэ син таһааран көрүөхтэрэ эбитэ буолуо да, ол куруук кинилэр кыахтарыгар кыаллыбат суол буоллаҕа. Биир күн кини бииргэ үөрэммит табаарыс уолаттара хомуллар сабыс-саҥа инбэлиит киһи олорор кэ­лээскэтин аҕалан туттардылар. Үүт-үкчү маннык кэлээскэ кини сыппыт балыыһатыгар баара, хаам­пат дьоннор дьиэ иһигэр көҥүл сылдьаллара. Ым­сыыра санаабыта. Чокуур үөрүүтүттэн саҥа­тыттан матан хаалла, саҥа массыыналаммыт са­ҕа сананна. Оо, табаарыстара барахсаттар, бу сыаналаах, мээнэ көстө охсубат тэрили булан аҕал­лахтара, кыһаннахтара.
Аны кини күн аайы тэлгэһэтигэр көҥүл тахсар, дьиэтин иһигэр сылдьар, остуолга кэлэн дьонун кыт­та олорсор буолла. Олоҕо чыҥха атыннык ула­рыйда, сэргэхсийдэ.

 

10.

Күннэр ааһан истилэр. Атырдьах ыйын ортото буола оҕуста. Эмиэ биирдэ диэххэ… Дэриэбинэҕэ сонун олус түргэнник тарҕанар. Урут медпуун са­ҕаттан үлэлээбит, «биэлсэр Аанысканан» эрэ дьо­нугар-сэргэтигэр ааттанар, быраастан итэҕэһэ суох билиилээх-көрүүлээх эмчит биэнсийэҕэ барбыт. Кини оннугар быйыл саас саҥа анал үөрэҕи бү­тэрбит, эдэркээн сулумах кыыс хайы-үйэ кэлэн үлэлээн эрэр үһү диэн сонун иһилиннэ. Чокуур ити сонуну көннөрү истэн эрэ кэбистэ. Биэлсэр Ааныска киниэхэ сылдьан элбэх көмөнү оҥорбута, бэрэбээски уларытара, укуоллуура, сүбэ-ама биэрэрэ. Кини оннугар, оччоҕо саҥа биэлсэр миэхэ сылдьара буолара дуу диэх курдук санаан аһарда.
Ира бу дойдуга үлэлии кэлбит төрүөтэ – Чокуур. Били, балыыһаҕа сылдьан, уол кинини көрсөрүттэн аккаастанар суругун ылан олус хомойон-хоргутан, ытыы-ытыы төннүбүтэ. Маҥнайгы уолҕамчы са­наа­тыгар, мин эмиэ эйигиттэн көрдөспөппүн, аат­тас­паппын, кырдьык, биһиги суолларбыт тус-ту­һу­наннар диэн бэйэтигэр эттэр да, күннэр аас­тах­тарын аайы кинини саныыра-ахтара эбии күүһүрбүтэ.
Кыыһы төһө да атын оройуоҥҥа үлэҕэ анаа­быттарын µрдµнэн, уларытары туруорсан, бу кэ­лэн олордоҕо. Ол баҕата туолуутун улахан сити­һиитинэн ааҕара.
Быраас Саргылаана Николаевна Ираҕа:
– Манна саас эпэрээссийэлэнэн тахсыбыт эдэр уол, Чокуур Петров диэн ыарыһах баар. Дьиэ­тигэр сылдьан билсиэххит. Кинини Анна Егоровна көрөн-истэн эмтиир, дьиэтигэр сылдьар ыарыһаҕа этэ. Билигин кини туруга орто. Күһүн быратыаска барарыгар бэлэмниибит. Билигин кини эн ыары­һаҕыҥ буолар.
Ира итини истэн сирэйдиин-кулгаахтыын кыта­ран хаалла, сүрэҕэ битигирии тэптэ. Бэйэтэ да соһуй­да. Аттыгар олорооччулар бэлиэтии көр­бүттэрэ буолуо диэн өссө кыбыһынна. «Хайдах киниэхэ сарсын тиийэбин, туох диибин, соһуйара буолуо. Кини­ни көрбөтөҕүм ыраатта ээ, тулуйан ытаабатарбын ханнык…» – диэн санаа±а үүйэ-хаайа туттарда.
Сарсыныгар Ира Чокуурдаах дьиэлэригэр ый­даран тиийдэ. Дьоҕус, киэҥ түннүктэрдээх дьиэ хаптаһын олбуорун кэлииккэтин аһан киирбитигэр олбуорга маҥан баттахтаах сааһырбыт оҕонньор тугу эрэ гына сылдьар. Аҕата быһыылаах дии санаата. Киһи киирбитигэр эргиллэ түстэ.
– Тоойуом, кимиэхэ наадалаах кэллиҥ?
– Мин…балыыһаттан, Петровтар… Чокуур манна олорор дуо?
– Манна-манна, киириэххэ, аас.
Иһирдьэ оҕонньор бараата саастаах эмээхсин утары көрүстэ.
– Эмээхсиэн, балыыһаттан кэллилэр, Чокуурга.
– Чокуур, тоойуом, быраас кэллэ. Чэ, ити хоско аас, баар.
Хайдах эрэ судургу баҕайы курдук буолла. Ира долгуйа-долгуйа ааны сэрэммиттии тоҥсуйан хоско киирдэ. Ыалдьар киһи, уруккута буолбатаҕа буолуо, баҕар, ыгым буолта буолуо, аны тоҕо кэллиҥ, таҕыс диир дуу диэн санаа кылам гынан ааста.
Ира Чокууру көрөөт «һык» гына түстэ, сонно күө­мэйигэр хомуок бүөлүү аста, хараҕын уута иэдэс­тэринэн бокуойа суох сүүрдэ, тулуйа са­тыах, кыа­таныах буолта ханна баарый? Ыраас харах­тара, кубархай, хаана суох сырдык сэбэрэтэ бэ­йэтэ-бэйэтинэн… Ырбыт… Илиилэрэ-атахтара бэ­рэ­­бээс­кэлээх. Тобугар кинигэ арыйан ааҕа олор­бут. Чокуур соһуйда, кини эрэ манна кэлиэ, бу хоспор киирэн кэлиэ диэн санаабатаҕа чахчы. Түүл курдук, суох, хайдах да бу түүл буолбатах, илэ эбээт, илэ! Кылгас кэмҥэ тугу эрэ иһиллээбит дуу, кэтэспит дуу курдук чуумпу, икки сүрэх тэбиитэ иһиллэргэ дылы буолла!
– Тоҕо кэллиҥ?.. Бу дьаабылана олорорбун көрөөрү дуо?! Көр!.. – уол сөбүлээбэттии, иэдэс биэрэн, тэйитэрдии тоҥуйдук, ол эрээри, киирбит киһи истэрин курдук чуумпутук, бэрт эрэйинэн этэр курдук саҥарда.
– Чокуур… тоҕо итинник саҥараҕыный, мин туох буруйдаахпыный, эйиэхэ? Мин уруккум курдук, эйигин син-биир таптыыбын ээ… Көрөбүн, барытын билэбин… Истиэххин баҕардаххына… мин манна балыыһаҕа үөрэхпин бүтэрэн үлэлии кэллим. Ан­на Егоровна оннугар аны мин эйиэхэ сылдьар буоллум. Күһүн куоракка эбэтэр атын куоракка ыытыахтара, быратыас оҥотторо барыахпыт.
Ира ити курдук аһаҕастык, ким эрэ кинини итинник эт, саҥар диэбитин курдук тахсыбытыттан, онтон кэлин истиҥник кэпсэппиттэриттэн астына санаата. Бэйэ-бэйэлэрин өйдөһөрдүү санааларын тоҕо тэбээн өр кэпсэттилэр. Ира сотору кэлиэх буолан барда. Барарын кытта ийэтэ киирэн:
– Тоойуом, быраас туох диэтэ, бэрэбээскигин уларытта дуо?
– Суох, ийээ, кэлэр сырыыга. Кэпсэттэ. Ити саҥа биэлсэр.
– Ии, барахсан, эдэркээн, үчүгэй да оҕо эбит. Үнүр истибитим, балыыһаҕа эдэр оҕо кэлбит үһү диэбиттэрэ, ити кини буоллаҕа.
Чокуур тугу да саҥарбата.

 

11.

Ира Чокуурга сотору-сотору сылдьар буолла. Эмчит киһи ыалдьар киһиэхэ сылдьан барара туох олуоналаах буолуой? Ким да ону туоратык көрбөт, төһө да тыа дьоно, ордук эмээхситтэр, дьахталлар сытыы, чуор харахтаахтарын, кулгаахтаахтарын иһин… Сороҕор Ира үлэтигэр үтүрүттэрэн хас да күн кэлбэккэ хааллаҕына, Чокуур суохтуур, кэтэһэр буолла. Кыыс кэллэҕинэ сэргэхсийэ, сырдыы түһэр. Аахпыт кинигэлэрин, хаһыаттарын, тэлэбиисэргэ туох көстүбүтүн ырыталлар, кэпсэтэллэр. Күнү быһа да кэпсэтэн олорон хаалыах курдуктар.
Күһүн, алтынньы саҥатыгар Дьокуускайтан сыппыт балыыһатыттан быратыаска киир диэн ыҥырыы кэллэ. Чокуур хаһан ыҥыралларын кэтэ­һэр этэ. Кини биири санаан ылла, дэриэбинэтигэр, манна, маҕаһыыҥҥа бэрэдэбиэстиир Охонооһой сэриигэ аҥаар атаҕын сүтэрэн кэлэн, мас бы­ра­тыастаах этэ. Ол мас атаҕынан тоһурҕаан хаа­марын, кинилэр, кыра оҕолор, муодарҕаан кө­рөр буолаллара. «Билигин кинилэр миигин он­нук көрүөхтэрэ ээ… Оттон Ира аһыммыт хара­ҕынан көрүөҕэ…» Ол эрээри, билигин олох сай­дан, быратыас оҥоһуута тубуста ини, ол урут Охонооһой быратыас мас атаҕа чороҥ соҕотох тирэнэн хаамарга эрэ оҥоһуу буоллаҕа.
Куоракка эдьиийэ Татыйаас уонна Ира кыыс балыыһа суһал көмө массыынатынан барыстылар. Татыйаас уоллаах кыыс сылаас сыґыаннарын сэмээр сылыктаан сылдьар. Чокуур бу айаннаан иһэр массыыната кыһын бөртөлүөккэ аҕалан тыынын быыһаабыта, ону кини билбэт. Аны куоракка кинини атахтаан хаамтараары бу илдьэн истэҕэ.

 

12.

Чокуур балыыһаҕа үс ыйтан ордук сытта. Уһун­нук эмтэннэ. Быратыас оҥоттороругар быраастар кыһаннылар-мүһэннилэр. Элбэхтик быратыаһын мээрэйигэр сырытта. Кини хорсун быһыытын, олоххо тардыһар күүһүн истиһэн бары сөҕөллөр-махтайаллар, аһыналлар. Чокуур балыыһаҕа кы­һал­ҕатын биллэрбэккэ үөрэ-көтө сылдьарын, кэп­сэтинньэҥин сөбүлүүллэр. Быратыаһын түр­гэн соҕустук оҥордулар, аны хаама үөрэниэн наада. Күн аайы кыра-кыралаан үөрэтэн, дьа­рыктаан бардылар. Уол улахан баҕалаах уонна дьаныардаах буолан, көлөһүн-балаһын да таҕыс­тар сыалын ситиһэн истэ. Сотору бэйэтэ хаама үөрэннэ. Бастаан хаама үөрэнэригэр ыарахан соҕус этэ да, кытаанах санааны ылынан, балачча ситиһэ сатаата. Киһи өйөбүлэ суох, бэйэтэ хаамар буолла.
Элбэх табаарыстанна, доҕордонно, бары кини хорсун быһыытын, күүстээх санаатын сөҕөллөр-махтайаллар. Мин туох да уһулуччуну оҥорбото­ҕум диир да, ону олох ылымматтар. Киһи эрэ барыта эн курдук кытаанах санаалаах, олоххо дьулуур­даах буолбата буолуо дииллэр.
Ира хаста да балыыһаҕа дэриэбинэтиттэн киирэ сырытта. Сырыы аайы ийэтин минньигэс алаа­дьытын, буспут ахтар сыалаах этин кэһии аҕалан үөрдэр. Чокуур ол кэһиитинэн палаатаҕа бииргэ сытар дьонун күндүлүүр. Ыксаама, үчүгэйдик эмтэн диэн Ира уол санаатын өрүү көтөҕөн барар.
Дойдутугар тахсыа аҕыйах хонук эрэ иннинэ, биир күн палаататыгар кинини сураспытынан икки билбэт уоллаах кыыһа киирэн кэллилэр.
– Биһиги «Эдэр коммунист» диэн ыччат хаһыа­тыттан кэллибит, – диир эдэр баҕайы кыыс. – Эйи­гиттэн интервью ылыахпыт этэ, биһиги ыйы­тыы­ларбытыгар хоруйдуу сатаа эрэ.
Сүрдээх дьылабыайдык, толору кэпсэтиннэрэр соруктаах дьон буоллулар. Чокуур туох баа­ры­нан, тугу да эбэн-сабан көрбөккө, өссө соро­ҕор этиллиэхтээҕи да ситэ эппэтэҕэ буолуо, ыйы­тыы­ларыгар хоруйдуу сатаата. Фотограф уол хаар­тыскаҕа түһэрэн чаллырҕатта.
Чокуур соһуйан хаалла, ити ким кинилэргэ эп­пи­тигэр кэлбиттэрэ буолуой? Бараары туран кэрэспэдьиэн кыыс эттэ:
– Чокуур, эн оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Борис Полевой «Повесть о настоящем человеке» диэн кинигэтин аахпытыІ буолуо, летчик Алексей Маресьев самолета өстөөх буулдьатыттан табыл­лан хаардаах тайҕаҕа түһэн уон аҕыс суукка устата соҕотоҕун туруулаһан тыыннаах хаалбытын, икки атаҕын олохтоох наркоһунан биирдэ ынчыктаан көрбөккө, тулуйан быстарбытын уонна кэлин күүс­тээх санаатынан таптыыр идэтигэр авиацияҕа төннөн сэриилэспитин билэҕин? Оттон эн бу тыын­наах буолуу туһугар оҥорбут хорсун быһыыҥ ки­ниэхэ тэҥнээх. Эн муустаах ууттан тахсыыҥ, тым­ныы ууга чомполонон, уу-чоккурас буолан ба­ран, түүн, тоһуттар тымныыга, халыҥ хаары кэ­һэн, кэлин сыыллан биир көс тэйиччи баар булчут үүтээнин булбутуҥ, кэлин ыарахан эпэрээссийэни ту­луйбутуҥ – бу барыта геройдуу быһыы буолбатах дуо?! Бу кинигэни иккистээн аах, билигин олох атыннык ылынан ааҕыаҕыҥ.
Урутаан эттэххэ, ыччат хаһыатыгар Чокуур ту­һунан хаартыскалаах бүтүн биир балаһа тах­сыбыта.

 

13.

Кыһыҥҥы кылгас күн барыаран эрдэҕинэ, дьиэ таһыгар массыына сырдык уотунан сандааран тии­йэн кэллэ. Түннүгүнэн Чокуур кэлэрин кэтэһэ олор­бут ийэтэ, аҕата, аймахтара Чокуурдаах Таты­йаас массыынаттан тахсыахтарын икки арды­гар тэлгэһэҕэ бары кутулла түстүлэр. Чокуур мас­сыынаттан саҥа тахсан түһэрин кытта таптыыр кыыһа Ира дьиэ иһиттэн сүүрэн тахсан уол моон­ньугар иилистэ, кууһа түстэ.
Оо, ити түгэҥҥэ бу сир үрдүгэр Чокуур саҕа дьолломмут киһини чугаһынан булар уустук буол­бута. Тыыннаах диэн, олох диэн үчүгэйиэн, кэрэ­тиэн!
Ити күһүн икки таптаһар эдэр дьон ыал буол­буттара, сыбаайбалаабыттара. Олоҕу түстүүр баай астаах остуолга алгыс, үтүөнү баҕарар тыллар элбэхтик этиллибиттэрэ, ырыа-үҥкүү, оһуохай ба­рыта баара, хойукка дылы көр-нар алаас үрдүнэн дуорайбыта.
Олоххо тардыһыы, таптал күүһэ туох баар араас ыарахаттары кыайара ити буоллаҕа! Күүс­тээх таптал олоххо баар ыарахаттары кыайар диэн мээнэҕэ эппэттэр. Ол биир дакаастабыла, Чо­куурдаах Ира күүстээх ыраас тапталлара буолар.
Туругурдун ТАПТАЛ!

Чолбон №6-2016

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *