Ытык учуутал 100 сааһын туолла

Анна Николаевна Жиркова Алампа, Былатыан Ойуунускай, Степан Аржаков курдук Саха сирин историятыгар суолларын-иистэрин хаалларбыт ытык дьоммутун илэ хараҕынан көрбүт, кэпсэппит, репрессия ыар кэмнэрин этинэн-хаанынан билбит, олус интэриэһинэй олоҕу олорон кэлбит киһи.

Күн курдук сырдык киһи
Сэтинньи 16 күнүгэр Учууталлар учууталлара, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин бочуоттаах үлэһитэ Анна Жиркова 100 сааһын томточчу туолла.
Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков уруккуттан билсэр, алтыһар ытыктыыр киһитин Анна Николаевна туһунан бу курдук кэпсээн турардаах:
— Анна Николаевна ааспыт 20-с, 30-с, 40-с, 50-с сыллары олус үчүгэйдик билэр, кэпсиир. Барытын өйүгэр хатыы сылдьар. Кинини кытта үүттээх чэй иһэ-иһэ, иккилии чааһы быһа олороммут, урукку кэми, биллэр-көстөр дьон тустарынан элбэхтик кэпсэтэрбит. Дьиҥэ, ол икки чаас диэн олус кылгас. Анна Николаевналыын төһө баҕарар уһуннук кэпсэтиэххэ, киниттэн үгүһү билиэххэ-көрүөххэ сөптөөх. Хас биирдии мала-сала туспа историялаах. Ис иһиттэн сырдык киһи. Биир киһи туһунан куһаҕаны, хом санааны эппитэ диэн суох.
Бу ытык кырдьаҕаһы кытта сирэй көрсөн кэпсэтэн турардаахпыт. Оччолорго кини Дьокуускай куорат кырдьаҕастарын уонна инбэлииттэрин интернат-дьиэлэригэр олороро. Кырдьык, Анна Николаевна хоһугар киирэн кэлбиппит, ороҥҥо ис иһиттэн сып-сырдыгынан сыдьаайар ытык кырдьаҕас олороро.
«Киґиэхэ мэлдьи сырдык наада. Күн сырдыга, халлаан сырдыга. Јй-сүрэх сырдыга. Санаа сырдыга. Киґи киґиэхэ сыґыанын сырдыга. Маннык суох буоллаҕына олоҕу олорорго сүрдээх ыарахан буолуохтаах. Киґи ірүү сырдыкка талаґар, бу сырдыгынан тыыннанан, күүстэнэн сылдьар», — диэн этэн турардаах суруйааччы Петр Аввакумов.
Ытык учуутал сырдык санаата, дууһата, билиитэ-көрүүтэ дьону-сэргэни бэйэтигэр тардар күүс буолбута саарбаҕа суох. Үөрэппит оҕолоро эмиэ киниттэн арахсыбаттар. Интернат-дьиэҕэ мэлдьи кэлэннэр учууталларын көрсөн, кэпсэтэн-ипсэтэн, сүбэ-ама ылан бараллара.

Алампалыын алтыһыы
Анна Жиркова 1920 сыллаахха Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин Ампаардааҕар күн сирин көрбүтэ. Уус-Алдан улууһугар, арааһа, Афанасьевтар диэн кыахтаах, баай аймах олорон ааспыттарын билбэт киһи суоҕа буолуо. Анна Николаевна бу биллэр-көстөр сис дьонтон сыдьааннаах.
1946 сыллаахха Дьокуускайдааҕы педагогическай институту үөрэнэн бүтэрэн, биология уонна химия учуутала идэтин баһылаабыта. Бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри Уус-Алдан улууһун Найахы уонна Мүрү орто оскуолаларыгар учууталлаабыта.
Мин Анна Николаевналыын саха литературатын төрүттээччилэртэн биирдэстэрин, ыар дьылҕалаах Анемподист Иванович Софронов-Алампа, репрессия ыар кэмнэрин тустарынан кылгастык кэпсэппиппит. Ону кытта ааҕааччыларбар билиһиннэрэбин.
— Аҕам Николай Николаевич Жирков Алампа чугас доҕоро этэ. Кирилл Давыдович Спиридонов диэн баай оҕонньор баара. Кини дьону хомуйан, Булуҥҥа балыктата ыытара. Мин аҕам киниэхэ суруксуттаабыта. Улахан суруксутунан Алампа сылдьыбыт. Онон кинилэр балыкка үлэлии сылдьаннар билсибиттэр.
Биһиги ыал 1925 сыллаахха Дьокуускайга көһөн киирбиппит. Романовка музей-дьиэтигэр олорбуппут.
Төрөппүттэрим Анемподист Ивановиһы олус ытыктыыллара, үчүгэйдик саныыллара. Алампа Дуунньатыттан арахсарыгар олус санаарҕаабыт этэ. Аҕабыттан тылгын тиэрт диэн көрдөспүтэ. Аҕам Дуунньаҕа ийэбин ыыппыта. Мин иилэҥкэйдэһэн барсыбытым. Дуунньа наһаа кыраһыабайа. Ороҥҥо үрүҥ куопталаах олороро. Атаҕын ойуулаах көбүөргэ уурбут этэ. Итиччэ мааны, үчүгэй таҥаска атаҕын уурбут дуу дии санаабытым, оҕотук өйбөр хатанан хаалбыт. Ийэм этэрин истэ да барбатах, Алампаттан барардыы быһаарынан, чымадаанын хомунан олороро. Анемподист Иванович Дуунньатын наһаа таптыыра. Өлөөрү сытан: «Киириэн баҕарбат буоллаҕына, саатар түннүгүм аннынан көстөн аастын», — диэбит этэ. Кэлээхтээбэтэх.
Дуунньа театрга костюмернайга үлэлии сылдьан, «Алампалыын бэркэ олорбуппут, сымнаҕас киһи этэ», — диирэ үһү.
Таптал диэн баар буоллаҕына, Алампаҕа баара. Баҕар оҕоломмуттара буоллар, арахсыа суоҕа этилэр дии саныыбын. Дуунньа биэс ыйдаах оҕото, охтон түһэн куоппут этэ. Алампа Дуунньатын эмтэтээри, көрдөһөн Москваҕа үлэлии барбыта.
Алампа буржуазнай националист аатыран көскө сылдьан кэлбитин кэннэ, аҕабынаан дьиэтигэр бара сылдьыбыттаахпын. Дэлби дьүдэйбит, уҥуох-тирии буолбут, тор курдук бытыктаах киһи иттэнэри түһэн сытара. Мин диэки улахан баҕайытык көрбүтүгэр, аҕам кэннигэр сөрүөстэ түспүтүм. Ол кэнниттэн таһырдьа оонньото ыыппыттара.
Алампа бохоруонатыгар аҕам тоҕо эрэ эмиэ миигин илдьэ барбыта. Күһүн этэ. Киэһэ хараҥаҕа банаар уотунан кистээбиттэрэ. Онно Былатыан Ойуунускай баарын өйдүүбүн.
Ийэбэр Анемподист Иванович түбүгүн чэпчэтээри английскай арыы оҥорор тэрил бэлэхтээбитэ. Ону музейга бэлэхтээбитим, — диэн Анна Николаевна кэпсээбитэ.

Ол дьулаан сылларга
Ол кэнниттэн кэпсээнин бу курдук салҕаабыта.
— Репрессия сылларыгар Алампа аҕабар биэрбит хаартыскаларын, ахтыы суруйбут тэтэрээттэрин ийэбинээн куттанаммыт уматан кэбиспиппит. Ону билэн аҕам ытаабыта. Ама да ааспытын иһин, наһаа да кутталлаах, дьон-сэргэ санаатын, дууһатын аймыыр кэм ааспыта. Эдэркээн оҕо санаарҕааммын, өрүү кутталга сылдьаммын баттаҕым маҥхайан хаалбыта. Оччотооҕуга сибигинэһэн эрэ кэпсэтэрбит.
Ыстапаан Аржаков биһиги таспытыгар олороро. Кинини түүн тутан барбыттара буолуо диэн, ийэм санаарҕыырын өйдүүбүн. Аҕам балык собуотугар үлэлиирэ. Сороҕор хотуттан балык аҕаланнар, үлэтиттэн түүн хойутаан кэлэрэ. Ийэбинээн дьиэтин да таарыттарбакка, хаайдылар дуу диэммит наһаа санаарҕыырбыт, кэлиэр диэри харахпытын симэн ылбат этибит. Оннооҕор түүн уһуктаммын аҕам муннун тыаһын иһиллиирим, ылан барбыттара буолуо дии санааммын. Мунна тыаһыыр буоллаҕына, дьэ өрө тыыннаммын салгыы утуйарым. Дьулаан сыллар этилэр.
Аҕам Иван Николаевич Жирков диэн үөрэхтээх бырааттааҕа. Кини 24 саастааҕар үөрэх наркома буолбута. Ол таайым сэллик буолан, 1938 сыллаахха күн сириттэн барбыта. Иван Николаевич өлбүтүн кэннэ, тороскуус, буржуазнай националист диэннэр буруйдаабыттара. Биһиэхэ «Тороскуустар» диэн дьаралык иилбиттэрэ. Онон хомсомуолга кыайан киирбэтэҕим, — диэн Анна Николаевна кэпсээбитэ.

Үөрэнээччилэрэ учууталларын туһунан
Айталина Охлопкова-Сыромятникова, физическэй наука кандидата, Мүрү орто оскуолатын выпускнига, Алексей Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй хос сиэнэ:
— Анна Николаевна биһиэхэ биологияны, анатомияны, зоологияны үөрэппитэ. Кини үөрэтэр предметин ис иһиттэн сөбүлүүрэ. Наһаа ирдэбиллээҕэ. Ол эрээри үөрэнээччилэригэр ураты истиҥник, ийэлии сыһыаннаһара. Кини миэхэ учуутал, интеллигент үрдүк холобурун быһыытынан өйбөр-санаабар хаалан хаалбыт. Таптыыр учууталбыт биһиэхэ мэлдьи сүбэ-ама биэрэр.
Маргарита Самсонова, медицинскэй наука доктора, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа:
— Учууталбыт Анна Николаевна үөрэнээччигэ уһулуччу үтүө сыһыаннааҕа. Оҕо уруогун үөрэппэккэ кэлбит буоллаҕына, наһаа хомойоро. Учууталбытын хомотумаарыбыт оҕолор бары кыһаллан, үчүгэйдик үөрэнэ сатыырбыт. Кылааһынан мустан Анна Николаевнаҕа кэлэ турабыт. Учууталбытын күндүтүк саныыбыт. Киниэхэ туох баар үтүөнү-кэрэни баҕарабыт.
Людмила НОГОВИЦЫНА.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *